Dây chuyền xoắn thừng, tên tiếng Anh là rope chain, được ghép từ rất nhiều mắt xích nhỏ lồng vào nhau theo đường xoắn ốc, nên nhìn từ xa giống hệt một sợi thừng bện. Nhờ có hàng loạt mặt cong nhỏ, dây bắt sáng theo từng nhịp xoắn và trông dày dặn hơn những kiểu mắt xích phẳng cùng trọng lượng.
Dây xoắn thừng là một trong những kiểu dây quen thuộc nhất ở tiệm vàng Việt Nam, đeo trơn hay treo mặt đều được, có cả cỡ mảnh cho nữ lẫn cỡ to bản cho nam. Tuy vậy, cùng một cái tên "dây xoắn" lại có những sợi rất bền và những sợi chỉ đeo vài tháng đã móp: sự khác biệt nằm ở chỗ dây được làm đặc hay rỗng, mắt to hay mắt nhỏ, xoắn chặt hay xoắn lỏng.
Bài này giải thích cách một sợi dây xoắn thừng được tạo ra, điểm mạnh và điểm yếu của nó, cách phân biệt dây đặc với dây rỗng ngay ở quầy, nên treo mặt dây như thế nào, và cách giữ cho các rãnh xoắn luôn sáng.
Cấu tạo: vì sao trông như sợi thừng
Mỗi mắt xích của dây xoắn thừng là một vòng nhỏ, thường hình bầu dục, được lồng vào mắt trước theo một góc nghiêng cố định. Khi nối liên tục hàng trăm mắt với cùng góc nghiêng, các mắt xếp thành hai hoặc nhiều "sợi" xoắn quanh nhau, giống như những tao của sợi thừng. Đây là một chuỗi mắt xích thật, không phải hai sợi dây vặn vào nhau.
Độ dày của dây phụ thuộc vào cỡ mắt và số mắt trên mỗi vòng xoắn. Mắt to, sợi kim loại dày cho dây bản lớn, nặng, rất chắc. Mắt nhỏ, sợi mảnh cho dây thanh, mềm, nhưng độ bền phụ thuộc nhiều vào tay nghề hàn từng mắt. Ở dây máy hiện đại, mắt được hàn kín bằng máy nên đều và chắc hơn dây làm tay thời trước.
Có một biến thể hay gặp là dây xoắn phay, còn gọi diamond cut rope: sau khi tạo dây, máy cắt những mặt phẳng nhỏ trên đỉnh các mắt, làm dây lấp lánh như có đá. Dây phay sáng hơn nhưng cũng mất đi một chút kim loại ở chỗ cắt, nên với dây mảnh, phần phay là chỗ cần để ý.
Dây xoắn thừng đặc và rỗng: khác nhau thế nào
Cùng nhìn như nhau, nhưng dây đặc và dây rỗng là hai món rất khác về độ bền, khả năng sửa và chuyện bán lại.
| Điểm so | Dây đặc | Dây rỗng |
|---|---|---|
| Cấu tạo mắt | Mắt làm từ sợi kim loại đặc | Mắt làm từ ống kim loại mỏng, bên trong rỗng |
| Cảm giác cầm | Nặng tay so với kích thước | Nhẹ bất ngờ so với độ to |
| Chịu va đập | Tốt, ít móp | Dễ móp, dễ bẹp khi bị kẹp hoặc đè |
| Sửa khi đứt | Hàn nối được, mối hàn bền | Khó hàn vì ống mỏng dễ chảy, thường phải thay cả đoạn |
| Treo mặt dây | Chịu được mặt nặng | Chỉ nên treo mặt nhẹ, mặt nặng làm mắt dẹp dần |
| Khi bán lại | Tính theo trọng lượng kim loại thật, đầy đặn | Ít kim loại nên giá trị thu lại thấp hơn nhiều so với vẻ ngoài |
Dây rỗng không phải hàng gian; nó là cách làm dây to mà nhẹ và vừa túi tiền hơn. Vấn đề chỉ xảy ra khi người bán không nói rõ và người mua tưởng mình đang mua một sợi dây đặc.
Nhận ra dây xoắn rỗng ngay ở quầy
Bạn không cần dụng cụ để có một phán đoán ban đầu. Làm lần lượt mấy bước sau rồi hỏi người bán xác nhận:
- Cầm dây trong lòng bàn tay: so với một sợi đặc cùng độ to bạn từng cầm, dây rỗng nhẹ hẳn.
- Hỏi trọng lượng và độ to bản: dây bản to mà trọng lượng rất thấp gần như chắc chắn là rỗng.
- Nhìn hai đầu dây sát khoá: ở một số dây rỗng có thể thấy đầu ống được bịt lại.
- Bóp nhẹ một đoạn giữa hai ngón tay: dây rỗng mỏng có cảm giác hơi lún, dây đặc cứng chắc.
- Hỏi thẳng "dây này đặc hay rỗng ruột" và đề nghị ghi vào hoá đơn.
Câu hỏi cuối là quan trọng nhất. Người bán quen nghề sẽ trả lời ngay, và một dòng "dây rỗng" hay "dây đặc" trên hoá đơn giúp mọi chuyện sửa chữa, đổi trả về sau rõ ràng.
Điểm mạnh và điểm yếu khi đeo hằng ngày
Ít xoắn rối hơn nhiều kiểu khác. Vì bản thân dây đã xoắn sẵn và có độ dày tròn, dây xoắn thừng ít thắt nút như dây mắt mảnh. Đặt vào hộp hay túi vẫn dễ gỡ hơn dây rắn, dây Singapore.
Chịu được mặt dây. Dây xoắn đặc, mắt vừa phải là một trong những kiểu chịu mặt tốt, vì lực dồn đều lên nhiều mắt cùng lúc.
Rãnh xoắn giữ bẩn. Mồ hôi, kem dưỡng da, nước hoa đọng vào các rãnh xoắn, lâu ngày làm dây xỉn màu và có thể để lại vệt xám trên da cổ.
Có thể mắc tóc. Dây xoắn bản to, mắt lỏng có thể kẹp tóc ở gáy, nhất là với người tóc dài. Chọn dây xoắn chặt sẽ ít bị hơn.
Khó sửa khi bị kẹp dẹp. Một đoạn dây xoắn bị kẹp vào cửa xe hay bị đè mạnh có thể dẹp cả cụm mắt. Thợ thường phải cắt bỏ và nối đoạn mới, đoạn nối có thể lộ ra nếu nhìn kỹ.
Treo mặt dây trên dây xoắn thừng
Dây xoắn thừng có đường kính tròn và các đỉnh xoắn nổi, nên khoen treo của mặt dây phải đủ rộng để luồn qua cả đoạn dây, kể cả qua khoá. Khoen quá hẹp sẽ phải luồn qua đầu dây trước khi gắn khoá, hoặc tệ hơn, cọ mài các đỉnh xoắn mỗi khi mặt dây trượt qua lại.
Mặt dây nặng nên đi với dây xoắn đặc có bản tương xứng. Một mặt dây to treo trên dây xoắn mảnh không chỉ trông lệch cân mà còn làm mặt kéo dây xuống thành chữ V, các mắt ở chỗ treo chịu lực liên tục và mòn nhanh. Ngược lại, mặt dây nhỏ xinh treo trên dây xoắn bản to sẽ bị dây lấn át.
Một mẹo của thợ: nếu mặt dây có khoen nhỏ mà bạn vẫn muốn dùng dây xoắn, có thể nhờ tiệm thay khoen lớn hơn hoặc gắn thêm một khoen nối. Việc thay khoen nằm ở chủ đề mặt dây chuyền; ở đây chỉ cần nhớ là khoen và dây phải hợp nhau.
Vệ sinh và cất giữ dây xoắn thừng
Cách đơn giản nhất là ngâm dây trong bát nước ấm có vài giọt nước rửa bát dịu nhẹ khoảng mười lăm phút, sau đó dùng bàn chải lông mềm chải dọc theo chiều xoắn, không chải ngược chiều để tránh làm lệch mắt. Xả lại trong bát nước sạch, đặt dây lên khăn bông, thấm khô rồi để khô hẳn trong không khí.
Với dây rỗng, không nên ngâm quá lâu và nên để khô thật kỹ, vì nước có thể lọt vào bên trong ống qua những khe nhỏ, đọng lại lâu ngày. Không dùng tăm hay vật nhọn để cạy bẩn trong rãnh, dễ làm cong mắt. Cũng không nên dùng máy rửa siêu âm cho dây rỗng mỏng.
Khi cất, nên treo dây hoặc trải thẳng trong hộp có ngăn riêng, để khoá ra ngoài cho dễ lấy. Dây xoắn ít rối, nhưng để chung với dây mảnh khác thì vẫn quấn vào nhau. Nếu đi xa, có thể luồn dây qua một ống hút sạch rồi gài khoá ở ngoài, dây sẽ thẳng và không cọ xát với món khác.
Chọn độ dày và độ dài cho dây xoắn
Dây xoắn thừng mảnh hợp với cổ thanh, đeo sát cổ hoặc ở xương quai xanh, đi kèm mặt nhỏ. Dây bản vừa hợp người muốn dây có hiện diện rõ mà không quá nặng, đeo trơn cũng đủ đẹp. Dây bản to thường được nam giới chọn, đeo trơn ở ngoài áo thun hay sơ mi mở cúc, hoặc treo mặt lớn.
Độ dài nào hợp với cổ và khổ người là chuyện của bảng đo kích cỡ dây; với dây xoắn, chỉ cần lưu ý dây càng to thì càng cứng, nằm trên cổ ít mềm mại hơn dây mắt mảnh. Dây xoắn to đeo sát cổ có thể cấn cổ áo; nhiều người chọn dài thêm một chút để dây nằm thoải mái trên ngực.
Ví dụ giả định: một người ở Hà Tĩnh có mặt dây tròn khắc chữ vừa cỡ đồng xu nhỏ. Thợ gợi ý dây xoắn đặc bản vừa thay vì dây xoắn mảnh, vì mặt có độ dày đáng kể. Người đó đeo thử cả hai, thấy dây mảnh bị kéo chữ V rõ rệt, còn dây bản vừa giữ mặt nằm ngay ngắn. Nhìn thấy tận mắt như vậy, chọn lựa trở nên dễ dàng.
Những lỗi hay gặp khi chọn dây xoắn thừng
Nhiều sợi dây xoắn bị cất vào hộp sau vài tháng không phải vì dây xấu mà vì chọn chưa đúng. Đây là những lỗi thợ sửa dây hay gặp nhất:
- Chọn dây rỗng bản to để treo mặt nặng: mắt ở điểm treo dẹp dần, dây trông méo chỉ sau một thời gian ngắn.
- Chọn dây xoắn mảnh vì nhìn tiệm thấy lấp lánh rồi đeo cả khi tập thể thao, làm việc nặng; dây mảnh không chịu nổi những lần giật mạnh.
- Mua dây ngắn sát cổ với bản to, sau đó thấy cấn cổ áo và khó chịu khi cúi đầu.
- Không hỏi dây đặc hay rỗng, đến khi mang đi sửa hoặc bán lại mới biết.
- Chọn khoen mặt dây quá hẹp, mặt dây không trượt được và cọ mòn đỉnh xoắn ở một chỗ cố định.
- Để dây xoắn chung túi với chìa khoá, đồ kim loại, làm các đỉnh xoắn trầy và mất độ sáng.
Tránh được những lỗi này, một sợi dây xoắn đặc tốt có thể đeo nhiều năm mà vẫn giữ dáng tròn đều, chỉ cần vệ sinh định kỳ và thỉnh thoảng nhờ tiệm kiểm đoạn sát khoá.
Câu hỏi thường gặp
Dây xoắn thừng có hay bị đứt không?
Dây xoắn đặc làm tốt ít khi đứt, vì lực phân bổ lên nhiều mắt cùng lúc. Dây rỗng mỏng và dây mắt rất nhỏ thì dễ hỏng hơn khi bị giật mạnh hoặc bị kẹp. Chỗ hay đứt nhất là đoạn sát khoá, nơi dây bị gập nhiều mỗi lần đeo vào tháo ra.
Dây xoắn rỗng bị móp có sửa được không?
Móp nhẹ đôi khi thợ nắn lại được. Móp nặng hoặc bẹp cả đoạn thì thường phải cắt bỏ đoạn đó và nối đoạn mới, vì hàn trên ống kim loại mỏng rất dễ làm chảy lủng. Đoạn nối có thể hơi khác màu hoặc khác nhịp xoắn.
Dây xoắn phay có bền bằng dây xoắn thường không?
Dây phay mất một ít kim loại ở các mặt cắt nên mỏng hơn một chút ở đỉnh mắt. Với dây bản vừa và to, khác biệt không đáng kể. Với dây rất mảnh, phần phay là chỗ mòn trước, nên đeo nhẹ nhàng và tránh để dây cọ vào khoá kéo áo.
Dây xoắn có hợp với nữ không?
Rất hợp, nhất là dây xoắn mảnh treo mặt nhỏ hoặc đeo trơn sát cổ. Dây xoắn bắt sáng tốt nên đeo một sợi mảnh cũng đủ nổi trên nền áo trơn. Dây xoắn bản to thường được nam chọn hơn, nhưng không có quy định nào về giới tính.
Vì sao dây xoắn để lại vệt xám trên cổ?
Thường do mồ hôi, kem dưỡng và bụi đọng trong rãnh xoắn rồi cọ lên da, hoặc do kim loại pha trong vàng tuổi thấp phản ứng với mồ hôi. Vệ sinh dây định kỳ và lau khô cổ khi ra nhiều mồ hôi sẽ đỡ. Nếu da ngứa đỏ kéo dài, nên hỏi bác sĩ da liễu.
Có nên đeo dây xoắn khi ngủ không?
Dây xoắn ít rối nên nhiều người đeo khi ngủ, nhưng dây vẫn có thể bị kéo căng khi trở mình và mắc vào tóc. Với dây rỗng, nằm đè lên dây có thể làm móp. Tháo dây ra trước khi ngủ vẫn là cách an toàn hơn cho cả dây và cổ.
