Có ba cách mặt "ngồi" trên dây: mặt trượt tự do (mặt rời luồn vào dây), mặt gắn cố định (dây liền mặt, mặt nối thẳng vào dây ở một hoặc hai điểm), và dây chữ Y, nơi một đoạn dây thả xuống từ điểm giữa, cuối đoạn thường có mặt nhỏ. Mặt trượt linh hoạt nhưng hay lệch; mặt cố định nằm đúng chỗ nhưng khó đổi; dây chữ Y dáng dài, mềm, kén cổ áo.
Bài này so ba kiểu ở góc người đeo: nằm trên cổ thế nào, khi đứt hay hỏng thì sửa ra sao, hợp với tình huống nào. Kiểu dây có nhiều điểm trang trí rải dọc dây cũng được nhắc ở cuối, vì người mua hay nhầm nó với dây liền mặt.
Ba cách gắn mặt vào dây
Kiểu thứ nhất, mặt trượt, là cách quen thuộc nhất: mặt có móc treo, sợi dây luồn qua móc, mặt chạy tự do dọc dây và dừng ở chỗ thấp nhất. Bạn có thể tháo mặt ra, đổi dây, đổi mặt. Đây là kiểu bài trước trong danh mục đã nói kỹ về chuyện thay mặt.
Kiểu thứ hai, dây liền mặt, là khi mặt được nối thẳng vào dây. Có hai dạng: mặt nối một điểm, nghĩa là móc treo được hàn hoặc kẹp chặt vào một mắt xích, mặt không chạy được; và mặt nối hai điểm, nghĩa là sợi dây thực ra là hai nhánh, mỗi nhánh nối vào một bên của mặt. Dạng hai điểm hay gặp ở mặt thanh ngang, mặt tên, mặt hình học rộng.
Kiểu thứ ba, dây chữ Y, có một đoạn dây thả thẳng xuống từ điểm giữa của vòng dây quanh cổ, tạo hình chữ Y. Đoạn thả có thể dài vài centimet hoặc dài tới giữa ngực, cuối đoạn thường là một mặt nhỏ, một hạt, một giọt. Một biến thể là lariat: một sợi dây dài không có khoá, một đầu luồn qua vòng hoặc lỗ ở đầu kia, đeo vào thành hình chữ Y và chỉnh được độ dài đoạn thả.
Ba kiểu này không loại trừ nhau trong tủ đồ của một người. Nhiều người có một sợi dây trơn để đeo mặt trượt hằng ngày, một dây liền mặt cho mặt tên hay mặt thanh, và một dây chữ Y dành cho vài dịp mặc cổ sâu. Biết rõ mỗi kiểu mạnh yếu ở đâu thì mỗi lần mua thêm sẽ là bổ sung cho cái còn thiếu, chứ không phải mua lại một thứ na ná cái đã có.
So sánh nhanh ba kiểu
Bảng so ở những điểm người đeo hằng ngày hay gặp.
| Điểm so | Mặt trượt | Dây liền mặt | Dây chữ Y |
|---|---|---|---|
| Mặt nằm đúng giữa | Thường lệch khi cử động | Luôn ở giữa | Đoạn thả ở giữa nếu dây cân |
| Lật, xoay | Dễ lật nếu móc là khoen tròn | Gần như không lật (nối hai điểm) | Đoạn thả có thể xoắn |
| Đổi mặt, đổi dây | Dễ | Phải nhờ thợ | Gần như không đổi được |
| Chỉnh độ dài | Tuỳ dây | Tuỳ dây, mặt nối hai điểm thì kém linh hoạt | Lariat chỉnh được; chữ Y có khoá thì cố định |
| Khi đứt | Nối dây, mặt vẫn còn | Nối ở nhánh đứt; có khi mặt rơi theo | Đứt đoạn thả là mất mặt cuối |
| Hợp cổ áo | Hầu hết | Cổ tròn, cổ thuyền, sơ mi mở cúc | Cổ tim, cổ sâu |
Không kiểu nào thắng ở mọi cột. Chọn theo điều bạn khó chịu nhất: mặt lệch, mặt lật, hay không đổi được.
Mặt trượt: linh hoạt và những phiền toái nhỏ
Đổi được mọi lúc. Một dây nhiều mặt, một mặt nhiều dây; đây là lý do lớn nhất người ta chọn mặt trượt.
Mặt chạy lệch. Khi bạn nằm nghiêng, quay đầu, mặt trượt theo dây sang một bên. Mặt nhỏ, nhẹ trên dây trơn lệch nhiều nhất.
Móc cọ vào dây. Mặt chạy qua lại nghĩa là móc cọ dọc nhiều mắt xích, mòn trải đều hơn nhưng cũng nhiều điểm hơn.
Dễ sửa khi dây đứt. Dây đứt thì mặt thường vẫn nằm trong dây hoặc rơi ra cùng, nối dây lại là xong; mặt không bị ảnh hưởng.
Mặt trượt về phía khoá. Với dây có khoá nặng, đôi khi cả sợi dây quay quanh cổ, kéo mặt ra sau gáy. Đây không phải lỗi của mặt mà là chuyện cân giữa khoá và mặt; chọn khoá nhỏ hơn hoặc mặt nặng hơn một chút thường đỡ hẳn.
Có thể "khoá" mặt tạm. Dùng hai hạt chặn nhỏ hai bên mặt để giữ nó ở giữa, khi chán thì tháo ra. Cách này giữ được tính linh hoạt.
Dây liền mặt: nằm đúng chỗ, đổi lại là ít linh hoạt
Ưu điểm rõ nhất của dây liền mặt là mặt luôn ở đúng chỗ thợ đặt. Với mặt nối hai điểm, mặt gần như không lật, không nghiêng, hai nhánh dây kéo đều sang hai bên nên mặt nằm ngang ngay ngắn. Đây là lý do mặt tên, mặt thanh ngang hầu như luôn làm kiểu này. Với mặt nối một điểm, mặt không trượt nhưng vẫn có thể xoay quanh điểm nối, tuỳ cách gắn.
Đổi lại, bạn gần như không đổi dây được nếu không nhờ thợ, và độ dài dây là thứ nên chốt kỹ từ lúc mua. Nhiều dây liền mặt có thêm vài khoen ở đầu khoá để chỉnh hai ba nấc; nếu bạn hay mặc cổ áo khác nhau, kiểu có nấc chỉnh tiện hơn.
Khi dây liền mặt đứt, điểm đứt thường gần chỗ chịu lực: ngay cạnh mặt hoặc cạnh khoá. Nếu đứt ở một nhánh của mặt nối hai điểm, mặt sẽ treo lủng lẳng trên nhánh còn lại và có thể kéo nhánh đó đứt tiếp nếu bạn không để ý. Thợ có thể nối lại, nhưng vị trí nối sát mặt đôi khi khó làm đẹp. Kiểm định kỳ hai điểm nối giữa mặt và dây là thói quen nên có.
Dây chữ Y và lariat: dáng dài, kén cổ áo
Dây chữ Y vẽ một đường thẳng dọc từ hõm cổ xuống ngực, nên nó kéo dài cổ và thân trên, hợp nhất với cổ áo tim, áo khoét sâu, áo dài cổ thấp hoặc sơ mi mở hai cúc. Với áo cổ tròn kín, đoạn thả bị áo che hoặc nằm đè lên vải, mất hẳn dáng.
Đoạn thả là phần nhạy cảm nhất. Nó đung đưa nhiều, dễ vướng vào cúc áo, quai túi, dây đai an toàn trên ô tô. Đoạn thả bằng dây mảnh có thể xoắn lại; mặt nhỏ cuối đoạn thả đập vào bàn khi bạn cúi. Nếu đoạn thả đứt, mặt cuối rơi và rất dễ mất, vì nó nhỏ và rơi lặng lẽ.
Lariat không có khoá, đeo bằng cách luồn một đầu qua đầu kia. Ưu điểm là chỉnh được độ dài đoạn thả và vòng cổ; nhược điểm là nếu luồn lỏng, dây có thể tuột ra khi bạn cúi người. Một số lariat có hạt chặn hoặc vòng nhỏ để giữ; với người mới đeo, nên tập vài lần trước gương và kiểm lại sau khi cúi, khi khoác áo.
Dây có điểm trang trí rải dọc dây
Có một kiểu dây hay bị gọi nhầm là dây liền mặt: dây có những điểm trang trí nhỏ cách đều nhau dọc theo sợi dây, như hạt kim loại, viên đá nhỏ trong ổ, hoặc mặt tí hon. Tiếng Anh gọi là station necklace. Các điểm này được gắn cố định vào dây, không trượt, và không có mặt chính nào nổi bật.
Kiểu dây này đeo một mình đã đủ, không cần thêm mặt. Nó cũng là lựa chọn tốt cho người không thích mặt lệch hay mặt lật, vì không có mặt nào để lệch. Khi muốn đeo chồng, dây có điểm trang trí hợp làm tầng ngắn nhất, để các điểm nằm thành một vòng gọn quanh cổ.
Chỗ cần xem là các điểm nối: mỗi điểm trang trí là một chỗ dây bị cắt và nối lại hoặc kẹp lại. Điểm nối càng nhiều, càng nhiều chỗ có thể yếu. Khi mua, kéo nhẹ từng đoạn để chắc các điểm không lỏng, và hỏi đá nhỏ được giữ bằng ổ gì, vì đá rơi khỏi một điểm sẽ để lại ổ trống rất dễ thấy.
Khi mua: kiểm các điểm nối trước khi trả tiền
Dù chọn kiểu nào, những chỗ nối giữa mặt và dây là nơi hỏng trước. Vài thao tác ở quầy giúp bạn biết món đồ có chắc không:
- Với mặt trượt: luồn thử mặt qua hai đầu dây, xem lòng móc vừa dây không, móc là khoen hở hay hàn kín.
- Với dây liền mặt: nhìn kỹ hai điểm nối giữa mặt và dây; mối nối nên nhẵn, khoen nối khép kín, không có khe hở thấy được.
- Kéo nhẹ hai nhánh dây theo hai hướng ngược nhau gần chỗ mặt: không có tiếng lạo xạo, không thấy khoen giãn ra.
- Với dây chữ Y: cầm đoạn thả lên, xem điểm nối đoạn thả vào vòng dây chính có chắc không, mặt cuối đoạn thả có hàn kín không.
- Với lariat: tự đeo thử, cúi người, quay đầu, xem dây có tuột ra không và đầu luồn có quá rộng không.
- Hỏi độ dài tổng, có nấc chỉnh hay không, và tiệm có nhận rút ngắn, nối lại khi cần không.
Ghi rõ trên hoá đơn kiểu dây (liền mặt hay mặt rời), trọng lượng và tuổi vàng của cả bộ. Với dây liền mặt, đây là một món duy nhất; khi sửa hoặc bán lại, tiệm sẽ cân cả bộ.
Chọn kiểu nào theo tình huống
Gợi ý theo thói quen và nhu cầu, không phải luật:
- Muốn đổi mặt theo dịp, theo bộ đồ: mặt trượt trên một sợi dây tốt.
- Ghét nhất là mặt lệch, mặt lật: dây liền mặt nối hai điểm, hoặc dây có điểm trang trí rải dọc.
- Đeo mặt tên, mặt thanh ngang: dây liền mặt nối hai điểm.
- Hay mặc cổ tim, áo dài cổ thấp, đi tiệc: dây chữ Y hoặc lariat.
- Làm việc hay cúi người, bế con: tránh dây chữ Y đoạn thả dài; chọn mặt nhỏ trên dây ngắn.
- Mua làm quà mà không biết người nhận thích gì: mặt trượt trên dây độ dài phổ biến, người nhận dễ đổi theo ý.
Nếu bạn đã có một sợi dây ưng ý và chỉ muốn mặt nằm yên hơn, đừng vội mua dây liền mặt mới; nhờ thợ cố định mặt cũ vào dây cũ là một lựa chọn rẻ công hơn.
Câu hỏi thường gặp
Dây chuyền liền mặt là gì?
Là dây chuyền có mặt được nối cố định vào dây, ở một điểm hoặc hai điểm, thay vì luồn tự do qua móc. Mặt luôn nằm đúng chỗ, ít lật, nhưng muốn đổi mặt hay đổi dây thì phải nhờ thợ tháo ra và nối lại.
Dây chuyền chữ Y hợp với áo nào?
Hợp nhất với cổ tim, áo khoét sâu, áo dài cổ thấp, sơ mi mở hai cúc, vì đoạn thả cần một khoảng da trống để hiện rõ. Với áo cổ tròn kín, đoạn thả bị che hoặc nằm đè lên vải nên mất dáng.
Lariat là gì và đeo thế nào?
Lariat là một sợi dây dài không có khoá; bạn quàng qua cổ rồi luồn một đầu qua vòng hoặc lỗ ở đầu kia để tạo hình chữ Y, chỉnh được độ dài đoạn thả. Nên tập đeo trước gương và kiểm lại sau khi cúi người để chắc dây không tuột.
Mặt dây chuyền trượt lệch sang một bên phải làm sao?
Có thể dùng hai hạt chặn nhỏ ở hai bên mặt để giữ mặt ở giữa, chọn dây ít trơn hơn, hoặc nhờ thợ cố định mặt vào dây. Cách cuối biến dây thành dây liền mặt, mặt không lệch nữa nhưng không đổi được dễ dàng.
Dây liền mặt bị đứt có sửa được không?
Sửa được; thợ nối lại nhánh đứt. Nếu điểm đứt sát mặt, mối nối có thể khó làm đẹp và dây có khi ngắn đi chút ít. Khi một nhánh đã đứt, tháo dây ra ngay để mặt không kéo nhánh còn lại đứt theo.
Dây có điểm trang trí dọc dây có cần đeo thêm mặt không?
Không cần; bản thân các điểm trang trí đã là phần nhấn. Nếu thêm mặt, mặt sẽ trượt giữa các điểm hoặc bị chặn lại ở một điểm, nhìn rối. Kiểu dây này hợp đeo một mình hoặc làm tầng ngắn nhất khi đeo chồng.
