Mặt dây chuyền hay lật thường vì trọng tâm của mặt nằm gần móc treo, mặt treo qua khoen tròn xoay tự do, hoặc sợi dây bị xoắn. Còn chuyện cả sợi dây quay vòng, khoá chạy ra trước ngực và mặt trôi ra sau gáy, thường là do khoá nặng hơn mặt, hoặc do dây quá mảnh và trơn.
Ba hiện tượng này nghe giống nhau nhưng cách sửa khác nhau. Bài tách từng trường hợp, nêu cách thử tại nhà, và những việc nên để thợ làm. Phần lớn có thể cải thiện mà không cần mua món mới.
Lật mặt, nằm nghiêng, chạy vòng: ba chuyện khác nhau
Lật mặt là khi mặt quay lưng ra ngoài, để lộ mặt sau trơn hoặc dấu khắc tuổi vàng. Mặt vẫn ở giữa ngực nhưng sai chiều. Đây là chuyện của chính chiếc mặt và móc treo của nó.
Nằm nghiêng là khi mặt lệch một góc, hay gặp nhất với mặt thanh dài, mặt chữ cái, mặt hình học. Thường do dây trượt lệch, hoặc mặt kẹt ở một mắt xích không nằm chính giữa.
Chạy vòng là khi cả sợi dây quay quanh cổ: khoá trôi dần ra trước, mặt trôi dần ra sau gáy. Đây là chuyện của sợi dây và khoá, không phải của mặt. Nhiều người thay mặt mấy lần mà không đỡ, vì sửa nhầm chỗ.
Trước khi sửa, đeo dây như mọi ngày rồi quan sát cuối buổi: mặt đã quay lưng, đã nghiêng, hay đã chạy ra sau? Có khi gặp cả hai, ví dụ vừa lật vừa chạy vòng; lúc đó sửa chuyện chạy vòng trước, vì mặt nằm ở bên cổ thì lật là đương nhiên.
Vì sao mặt dây chuyền hay lật
Mặt treo tự do sẽ quay về tư thế có trọng tâm thấp nhất. Mặt giọt nước, trái tim có phần nặng ở dưới nên luôn đứng thẳng; nhưng giữa hai chiều trước và sau, nó không ưu tiên chiều nào nếu hai mặt phẳng như nhau. Mặt tròn dẹt, mặt đồng xu, mặt chữ cái mỏng là những dáng "không có chiều", chỉ cần cổ áo cọ nhẹ hoặc bạn cúi xuống là quay.
Khoen tròn làm chuyện này rõ hơn, vì nó cho mặt quay quanh trục dây không giới hạn. Móc hàn liền cố định theo mặt phẳng của thân thì hạn chế được, vì để lật, cả sợi dây phải xoắn theo. Móc ống cho dây luồn ngang càng giữ chiều tốt hơn.
Mặt có phần trước dày, cong lồi và phần sau phẳng thường nằm yên hơn mặt phẳng hai phía: mặt sau phẳng áp lên da, ma sát giữ nó lại. Ngược lại, mặt sau lồi (như mặt đúc tròn đều) dễ lăn. Thêm nữa, ngực và xương quai xanh không phẳng; mặt nằm ngay chỗ xương nhô ra sẽ bị đẩy lật nhiều hơn mặt nằm trên vùng phẳng phía dưới.
Vì sao cả sợi dây chạy vòng quanh cổ
Nguyên nhân hay gặp nhất là khoá nặng hơn mặt. Khi bạn cử động, sợi dây trượt nhẹ quanh cổ, và phần nặng hơn có xu hướng tụt xuống chỗ thấp nhất, tức là phía trước ngực. Mặt nhỏ, nhẹ trên dây có khoá càng cua to là cặp dễ chạy vòng nhất. Dây càng trơn (dây rắn, dây bi bóng) càng dễ trượt.
Nguyên nhân thứ hai là dây quá dài so với cổ nhưng không đủ dài để nằm hẳn xuống ngực: dây lơ lửng quanh xương quai xanh, không có điểm tựa, nên trượt theo mọi cử động. Thói quen ngủ nghiêng, xoay đầu nhiều khi làm việc với màn hình, mặc áo cổ trơn như áo lụa cũng làm dây chạy nhanh hơn.
Nguyên nhân thứ ba là dây xoắn. Một số kiểu mắt xích, như dây xoắn thừng hay dây mắt nhỏ mềm, khi đã xoắn thì có "trí nhớ", tự quay một chiều. Mặt trên dây xoắn sẽ vừa lật vừa trôi. Dây hộp, dây rắn hay dây dẹt ít xoắn hơn, nhưng dây rắn lại trơn, nên không có loại dây nào hoàn hảo cho mọi người.
Bảng tra nhanh: hiện tượng, nguyên nhân, cách xử lý
Bảng tóm tắt những trường hợp hay gặp. Cột "tự làm" là việc bạn thử được ngay; cột "nhờ thợ" là việc cần dụng cụ và tay nghề.
| Hiện tượng | Nguyên nhân thường gặp | Tự làm | Nhờ thợ |
|---|---|---|---|
| Mặt quay lưng ra ngoài | Mặt phẳng hai phía, treo qua khoen tròn | Đổi sang dây ít trơn hơn, đeo ngắn lại một nấc | Thay khoen tròn bằng móc hàn liền hoặc móc ống |
| Mặt thanh, mặt chữ nằm nghiêng | Dây trượt lệch, lòng móc quá rộng | Đổi dây có mắt dẹt, độ dày vừa khít lòng móc | Thu nhỏ lòng móc hoặc chuyển thành dây liền mặt |
| Khoá chạy ra trước, mặt ra sau gáy | Khoá nặng hơn mặt, dây trơn | Chọn dây có khoá nhỏ nhẹ hơn, hoặc mặt nặng hơn | Đổi khoá nhỏ hơn cùng chất liệu |
| Mặt xoay theo dây, dây có vệt xoắn | Dây xoắn có trí nhớ | Treo thẳng dây qua đêm cho bớt xoắn | Thay dây khác kiểu mắt xích |
| Mặt lật khi nằm ngủ, cúi người | Dây dài, mặt đung đưa nhiều | Đeo dây ngắn hơn, tháo khi ngủ | Rút ngắn dây |
Nếu thử hai ba cách tự làm mà không cải thiện, nhiều khả năng mặt và dây không hợp nhau về trọng lượng hoặc kiểu móc; lúc đó đổi một trong hai thứ sẽ rẻ công hơn sửa đi sửa lại.
Thử khắc phục tại nhà theo thứ tự
Làm lần lượt, mỗi lần đổi một thứ và đeo thử trọn một ngày để biết thay đổi nào có tác dụng:
- Gỡ xoắn: tháo dây, cầm một đầu cho dây và mặt treo thẳng xuống, để nó tự quay hết vòng xoắn. Với dây xoắn nhiều, treo qua đêm trên móc.
- Đổi độ dài: đeo ngắn lại hoặc dài ra một đoạn để mặt nằm trên vùng ngực phẳng, tránh đúng chỗ xương quai xanh nhô lên.
- Đổi dây: thử mặt trên một sợi dây có mắt dẹt hoặc dây hộp có độ ma sát vừa phải; mang mặt ra tiệm thử trên vài sợi trước khi mua.
- Cân lại khoá: nếu khoá chạy ra trước, thử sợi dây cùng kiểu nhưng khoá nhỏ hơn, hoặc dùng mặt nặng hơn một chút.
- Xem cổ áo: áo lụa, áo trơn cổ tròn khiến dây trượt nhiều hơn áo cotton. Có khi chỉ cần biết điều này để chấp nhận chỉnh dây vài lần trong ngày với một số áo.
- Đeo chồng với một dây ngắn khác: dây thứ hai ma sát với dây thứ nhất, đôi khi giữ cả hai đứng yên hơn. Nhưng hai dây cũng có thể quấn vào nhau, nên thử trước.
Một số người dùng hạt chặn silicon nhỏ luồn vào dây hai bên mặt để giữ mặt ở giữa. Cách này có tác dụng với lật nghiêng, nhưng hạt silicon cũ đi sẽ bẩn và cứng, cần thay định kỳ.
Những việc nên để thợ làm
Thay khoen tròn bằng móc cố định. Đây là cách sửa triệt để nhất cho mặt hay lật. Thợ hàn một móc cùng mặt phẳng với thân hoặc một ống ngắn, mặt sẽ chỉ hướng một chiều.
Biến mặt rời thành dây liền mặt. Với mặt thanh ngang hoặc mặt chữ, thợ có thể nối hai đầu mặt thẳng vào hai nhánh dây. Mặt không lật, không nghiêng nữa, nhưng bạn mất khả năng thay dây khác.
Đổi khoá cho nhẹ hơn. Nếu bạn yêu sợi dây nhưng khoá quá to so với mặt, thay khoá nhỏ hơn là việc nhỏ ở tiệm. Lưu ý khoá nhỏ khó cài hơn với người tay yếu hoặc móng tay ngắn.
Rút ngắn dây. Cắt bớt mắt xích và gắn lại khoen cuối giúp mặt nằm đúng vùng phẳng. Phần cắt ra nên xin lại hoặc hỏi rõ cách tiệm tính.
Kiểm cả dây và móc trước khi sửa. Mặt hay lật lâu ngày làm dây và móc cọ nhau ở góc lạ, dễ mòn. Nhờ thợ xem luôn chỗ này để sửa một lần.
Dặn rõ điều mình muốn giữ. Trước khi giao món, nói với thợ điều gì không được đổi: dáng móc cũ vì là đồ kỷ niệm, độ dài dây vì đã quen, hay màu kim loại của khoá. Thợ giỏi sẽ đưa ra hai ba cách và nói rõ cách nào làm mất khả năng tháo lắp. Ví dụ giả định: một mặt chữ cái của mẹ để lại hay nghiêng; thợ có thể chỉ thu nhỏ lòng móc để giữ nguyên dáng cũ, thay vì hàn chết mặt vào dây, chấp nhận mặt vẫn hơi nghiêng một chút nhưng còn tháo ra được. Khi nhận lại, đeo thử ngay tại quầy, cúi người và quay đầu vài lần để chắc việc sửa đã có tác dụng.
Chọn từ đầu để mặt nằm yên: những điều nên xem ở quầy
Sửa sau luôn tốn công hơn chọn đúng từ đầu. Khi đứng ở quầy, bạn có thể thử vài thao tác để đoán mặt và dây sẽ cư xử thế nào khi đeo. Đầu tiên, nhờ người bán treo mặt lên sợi dây định mua, cầm hai đầu dây ngang tầm cổ rồi lắc nhẹ: mặt quay tròn hay đứng yên? Mặt quay nhiều ngay trên tay thì đeo lên cổ sẽ còn quay nhiều hơn.
Thứ hai, lật mặt ra sau và nhìn móc. Khoen tròn nhỏ treo tự do là dấu hiệu mặt sẽ dễ lật; móc hàn liền nằm cùng mặt phẳng với thân hay móc ống là dấu hiệu tốt. Thứ ba, so khoá với mặt bằng cách đặt cả hai lên lòng bàn tay: nếu khoá cầm lên thấy nặng tay hơn mặt, sợi dây dễ chạy vòng.
Thứ tư, nghĩ về hai mặt của chiếc mặt dây. Nếu mặt sau có dấu khắc tuổi vàng hoặc là một mặt phẳng không trau chuốt, bạn sẽ khó chịu mỗi lần nó lật. Nếu cả hai mặt đều đẹp, hoặc mặt được làm hai mặt giống nhau, chuyện lật trở nên không đáng kể. Một số người chọn hẳn mặt hai mặt giống nhau chỉ vì lý do này.
Cuối cùng, đeo thử và cử động như ngày thường: cúi xuống, quay đầu sang hai bên, giơ tay. Vài giây đó cho bạn biết nhiều hơn mọi lời mô tả. Nếu người bán cho thử trên vài sợi dây khác nhau, so luôn để chọn sợi giữ mặt tốt nhất trước khi trả tiền.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mặt dây chuyền cứ quay mặt sau ra ngoài?
Thường vì mặt phẳng ở cả hai phía và treo qua khoen tròn, cho mặt quay tự do; chỉ một cú cúi người hay cổ áo cọ nhẹ là mặt lật. Đổi sang móc hàn liền cố định theo mặt phẳng của thân hoặc móc ống là cách sửa triệt để nhất.
Khoá dây chuyền cứ chạy ra trước ngực là sao?
Khoá nặng hơn mặt nên khi dây trượt quanh cổ, phần nặng tụt về chỗ thấp nhất là phía trước. Dây trơn và mặt nhẹ làm chuyện này rõ hơn. Chọn khoá nhỏ hơn, mặt nặng hơn một chút, hoặc dây có ma sát hơn thường giảm hẳn.
Dây chuyền bị xoắn có gỡ được không?
Được. Tháo dây ra, cầm một đầu để dây và mặt treo thẳng xuống cho nó tự quay hết vòng xoắn; với dây xoắn nhiều, treo qua đêm. Nếu dây xoắn lại rất nhanh sau khi gỡ, có thể mắt xích đã biến dạng, nên nhờ thợ xem.
Mặt chữ cái đeo bị nghiêng phải làm sao?
Mặt chữ thường nhẹ và không cân hai bên nên dễ nghiêng. Dùng dây có độ dày vừa khít lòng móc, hoặc nhờ thợ nối hai đầu chữ vào dây thành dây liền mặt. Cách sau giữ chữ thẳng gần như tuyệt đối.
Có nên dùng hạt chặn silicon để giữ mặt dây chuyền không?
Hạt chặn silicon giữ mặt ở giữa dây khá hiệu quả và không làm trầy dây. Nhược điểm là silicon bám bẩn, ngả màu và cứng dần, cần thay định kỳ. Với dây vàng mảnh, chọn hạt có lòng vừa khít để không phải kéo căng dây khi luồn.
Mặt dây chuyền hay lật có làm dây nhanh đứt không?
Có thể. Khi mặt lật và xoay nhiều, dây và móc cọ nhau ở những góc không đều, làm vài mắt xích mòn nhanh hơn. Nếu mặt của bạn hay lật, kiểm dây ở vùng gần móc thường xuyên hơn và sửa nguyên nhân sớm.
