Khoá càng cua (thợ còn gọi là khoá tôm, tiếng Anh là lobster clasp) là chiếc khoá hình giọt nước có một cần gạt nhỏ: bấm cần thì miệng khoá mở, buông tay thì lò xo bên trong kéo cần về và khép miệng lại. Nhờ có cần gạt để bám ngón tay, nó dễ cài hơn khoá lò xo tròn, chắc hơn khoá móc trơn, nên được dùng trên phần lớn dây chuyền vàng, dây bạch kim và lắc tay mắt xích bán ở tiệm.
Không phải khoá càng cua nào cũng như nhau. Cỡ khoá, độ dày thân, chất lò xo và cách khoá nối vào dây quyết định chuyện bạn cài có dễ không và dây có tự bung giữa đường không. Bài này đi qua cấu tạo, cách chọn cỡ theo từng loại dây, cách tự cài một tay khi đeo dây chuyền ra sau gáy và những chỗ nên nhìn khi mua.
Cấu tạo một chiếc khoá càng cua
Thân khoá. Phần vỏ cong hình giọt nước hoặc hình bầu dục dẹt, thường được đúc hoặc dập rồi ghép hai nửa. Ở khoá tốt, đường ghép gần như không thấy, mặt trong nhẵn, không có ba-via sắc làm xước da hay mắc sợi vải.
Cần gạt. Thanh nhỏ nằm ở cạnh thân, có gờ hoặc núm để móng tay bám. Cần gạt là phần duy nhất chuyển động, nên khe giữa cần và thân phải khít: khe hở to thì sợi dây mảnh hoặc khoen nhỏ có thể lách ra ngoài khi bị kéo lệch.
Lò xo bên trong. Một sợi lò xo cực nhỏ đẩy cần gạt về vị trí đóng. Ở nhiều chiếc khoá, lò xo này là kim loại cứng riêng chứ không cùng tuổi vàng với thân, vì vàng tuổi cao quá mềm để giữ đàn hồi lâu. Lò xo là chi tiết mỏi trước tiên sau vài năm bấm mở hằng ngày.
Khoen đuôi. Vòng nhỏ ở đầu khoá để nối vào dây. Có khoá đúc liền khoen, có khoá gắn khoen rời. Khoen đuôi xoay được giúp khoá không bị vặn xoắn khi dây lật, nhưng cũng là chỗ thêm một điểm mòn.
Khoen đón ở đầu kia. Đầu dây còn lại kết thúc bằng một khoen tròn hoặc một tấm nhỏ có lỗ (thợ gọi là tấm đuôi, có khi khắc dấu tuổi vàng). Miệng khoá móc vào đây. Khoen đón quá mảnh so với khoá là cặp lệch, mòn nhanh ở điểm tiếp xúc.
Chọn cỡ khoá theo loại dây và người đeo
Cỡ khoá càng cua thường được tính bằng chiều dài thân, đo theo milimét. Không có bảng chuẩn chung cho mọi tiệm, nên phần dưới chỉ là cách nghĩ theo thứ tự tương đối, không phải con số bắt buộc.
| Loại dây | Cỡ khoá nên hướng tới | Vì sao |
|---|---|---|
| Dây mảnh đeo mặt nhỏ, dây trơn sợi chỉ | Khoá nhỏ, thân mảnh | Khoá to treo trên dây mảnh trông lệch và hay trượt ra trước cổ vì nặng hơn phần dây quanh nó |
| Dây trung bình đeo hằng ngày | Khoá cỡ vừa, thân dày vừa | Đủ chỗ cho ngón tay bấm, lò xo khoẻ hơn khoá cỡ nhỏ |
| Dây bản to, dây xích nam, lắc tay nặng | Khoá lớn, thân dày, có khi khoá kép | Lực kéo khi vướng lớn hơn, khoá nhỏ dễ bị kéo há miệng |
| Người lớn tuổi, ngón tay to, móng ngắn | Ưu tiên khoá lớn hơn một bậc so với dây | Cần gạt to và dài dễ bấm hơn, đỡ phải nhờ người cài |
| Lắc tay tự cài bằng một tay | Khoá vừa đến lớn, cần gạt nhô rõ | Tay còn lại phải vừa giữ vừa bấm, cần gạt nông là khó nhất |
Nguyên tắc chung: chọn khoá theo trọng lượng và bản dây trước, theo thẩm mỹ sau. Một chiếc khoá nhỏ xinh trên sợi dây nặng là chỗ yếu nhất của cả món đồ. Ngược lại, nếu bạn đã có dây mảnh mà tay khó bấm khoá nhỏ, có thể nhờ tiệm thay khoá lớn hơn một bậc thay vì đổi cả dây.
Cách tự cài khoá càng cua một tay sau gáy
Phần lớn người đeo dây chuyền hay lúng túng ở bước này, vì không nhìn thấy khoá. Cách làm dưới đây dựa vào cảm giác ngón tay, tập vài lần là quen.
- Trước khi vòng dây ra sau, xoay khoá sao cho cần gạt quay về phía ngón cái của tay thuận. Dây bị xoắn thì gỡ thẳng trước, đừng cài khi còn xoắn.
- Giữ khoá càng cua bằng ngón cái và ngón trỏ tay thuận, ngón cái đặt sẵn lên cần gạt. Tay kia cầm khoen đón ở đầu dây bên kia.
- Đưa hai đầu ra sau gáy, cúi đầu nhẹ để da gáy chùng xuống, khoảng cách hai tay ngắn lại.
- Bấm cần gạt, giữ nguyên, rồi đẩy khoen đón vào miệng khoá. Ngón tay sẽ cảm thấy khoen chạm vào trong thân khoá.
- Buông cần gạt, kéo nhẹ hai đầu dây ra hai bên để chắc khoen đã nằm trong khoá. Kéo nhẹ thôi, không giật.
- Xoay dây cho khoá về sau gáy. Nếu khoá cứ trượt ra trước, đó là dấu hiệu khoá nặng hơn mặt dây hoặc dây hơi dài; có thể thêm mặt hoặc đổi khoá nhẹ hơn.
Nếu vẫn khó, cài trước ở ngang ngực rồi xoay dây ra sau. Cách này chỉ hợp với dây đủ dài để chui qua đầu khi đã cài; với dây ngắn sát cổ thì phải cài sau gáy.
Lò xo yếu, cần gạt kẹt: những dấu hiệu nên để ý
Khoá càng cua ít khi gãy đột ngột. Nó báo hiệu từ trước, chỉ là người đeo thường không để ý. Dấu hiệu rõ nhất là cần gạt về chậm: bạn bấm rồi buông mà cần không bật lại ngay, phải lấy móng đẩy cho khép. Lúc đó lò xo đã mỏi, chỉ cần một cú vướng là miệng khoá có thể hé ra.
Dấu hiệu thứ hai là cần gạt lỏng, lắc nghe lạch cạch, hoặc khe giữa cần và thân rộng dần. Khe rộng nghĩa là trục xoay của cần đã mòn. Thứ ba là cần gạt bị kẹt ở giữa, không mở hết cũng không đóng hết, thường do bụi, kem dưỡng, mồ hôi khô đóng cặn trong thân khoá. Trường hợp này đôi khi rửa sạch bằng nước ấm pha xà phòng nhẹ rồi để khô là hết, nhưng nếu rửa xong vẫn kẹt thì đừng cố bẻ.
Điều nên tránh là tự lấy kim, dao nhỏ cạy vào trong thân khoá để chỉnh lò xo. Lò xo rất nhỏ, cạy là bung luôn, và thân khoá vàng tuổi cao rất dễ móp. Khoá càng cua là chi tiết thay được: tiệm sửa trang sức thường tháo khoá cũ, gắn khoá mới cùng màu và cùng tuổi kim loại, giữ nguyên sợi dây. Khi đem đi thay, nên mang theo cả khoen đón ở đầu kia để thợ chọn khoá hợp cặp.
Khi mua dây có khoá càng cua, nhìn những gì
Ở quầy, phần lớn người mua chỉ ngắm mắt xích và mặt dây. Dành thêm một phút cho chiếc khoá sẽ đỡ được nhiều phiền về sau.
- Bấm thử cần gạt năm, sáu lần. Cần phải bật về dứt khoát, không lưng chừng, không kêu rít.
- Nhìn khe giữa cần gạt và thân khoá khi đã đóng. Khe khít, không lọt được sợi dây mảnh nhất của chính sợi dây đó.
- Xem khoá có cùng màu kim loại với dây không. Dây vàng trắng mà khoá ngả vàng, hoặc ngược lại, có thể là khoá khác tuổi hoặc lớp xi đã mòn.
- Hỏi khoá có cùng tuổi vàng với dây không và dấu tuổi vàng khắc ở đâu: trên tấm đuôi, trên thân khoá hay chỉ trên hoá đơn.
- Kiểm chỗ khoá nối vào dây: khoen nối khép kín hay còn khe hở. Khoen còn khe là điểm dễ tuột nhất, có khi yếu hơn cả khoá.
- Với lắc tay và dây nam bản to, hỏi xem có loại khoá càng cua lớn hơn hoặc có thêm chốt an toàn phụ không.
- Cầm cả sợi dây lên, để khoá ở dưới cùng. Nếu khoá nặng tới mức kéo dây thành chữ V nhọn thì khi đeo, khoá sẽ hay trượt ra trước cổ.
Những điều này không cần dụng cụ gì, chỉ cần mắt và ngón tay. Người bán có trách nhiệm thường sẵn lòng để bạn bấm thử nhiều lần.
Khoá càng cua so với các kiểu khoá khác
So với khoá lò xo tròn, khoá càng cua có cần gạt dài hơn và thân to hơn nên dễ bấm hơn hẳn, nhất là với người móng ngắn hay tay hơi run. Đổi lại, nó to hơn, nặng hơn một chút, lộ rõ hơn sau gáy. Trên dây cực mảnh, nhiều người vẫn chọn khoá lò xo tròn vì nhỏ gọn.
So với khoá hộp trên lắc tennis hay vòng bản to, khoá càng cua kém kín đáo vì nó là một khối treo riêng chứ không chìm vào thân món đồ. Khoá hộp đẹp hơn trên món có đá liền hàng, nhưng sửa phức tạp hơn. So với khoá chữ T, khoá càng cua chắc hơn khi dây bị chùng, vì nó khoá cơ học chứ không dựa vào lực căng.
So với khoá nam châm, khoá càng cua không tự tách khi bị kéo, nên an toàn hơn cho dây có giá trị. Ngược lại, khoá nam châm dễ đeo hơn cho người tay yếu. Không có kiểu khoá nào thắng mọi mặt; câu hỏi đúng là dây của bạn nặng hay nhẹ, bạn tự cài hay có người cài giúp, và bạn có hay vướng dây vào cổ áo, túi xách hay không. Với dây chuyền đeo hằng ngày, khoá càng cua cỡ vừa phải vẫn là lựa chọn an toàn và dễ sống nhất cho đa số người.
Khoá càng cua trên vàng, bạch kim và đồ thời trang khác nhau ra sao
Trên dây vàng tuổi cao, thân khoá càng cua mềm hơn, dễ móp nếu bị kẹp mạnh hoặc rơi xuống nền gạch, và cần gạt có thể bị ấn lún nếu bạn quen dùng móng bấm thật mạnh. Vàng tuổi thấp hơn cứng hơn, khoá giữ hình dáng tốt hơn, nên nhiều dây vàng tuổi cao vẫn dùng khoá làm bằng hợp kim cứng hơn ở phần lò xo và trục.
Trên bạch kim, khoá nặng hơn hẳn so với cùng kích thước bằng vàng, và bề mặt mòn theo kiểu xỉn mờ dần chứ không mất kim loại nhanh. Thợ sửa bạch kim cần dụng cụ và nhiệt độ hàn khác vàng, nên khi thay khoá dây bạch kim, bạn nên hỏi trước tiệm có nhận làm không.
Trên đồ thời trang, khoá càng cua thường là hợp kim kẽm hoặc đồng mạ, lò xo thép thường. Lớp mạ ở cần gạt mòn sớm vì là chỗ ngón tay chạm nhiều nhất. Một món thời trang bạn yêu thích có thể sống lâu hơn hẳn nếu thay khoá rẻ bằng khoá thép không gỉ ngay từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Khoá càng cua và khoá tôm có phải là một không?
Phải. Ở Việt Nam, thợ và người bán gọi lẫn khoá càng cua, khoá tôm, khoá móc tôm cho cùng một kiểu khoá hình giọt nước có cần gạt và lò xo, tiếng Anh gọi là lobster clasp. Một số tiệm gọi khoá có thân dài, dẹt là khoá tôm, còn khoá thân tròn hơn là càng cua, nhưng cấu tạo giống nhau.
Khoá càng cua có cần cùng tuổi vàng với dây không?
Nên có, và nên hỏi rõ khi mua. Thân khoá cùng tuổi vàng thì cùng màu, cùng độ mòn và tính vào trọng lượng vàng của món đồ. Riêng lò xo bên trong thường là kim loại cứng riêng vì cần đàn hồi, chuyện này bình thường. Nếu tiệm nói khoá là loại khác tuổi, bạn nên biết để tính khi bán lại.
Dây chuyền cứ bị xoay khoá ra trước cổ thì làm sao?
Nguyên nhân hay gặp là khoá nặng hơn phần dây và mặt ở phía trước, hoặc dây hơi rộng so với cổ. Cách xử lý là đeo thêm mặt dây có trọng lượng vừa phải, đổi sang khoá nhỏ hơn hoặc thu ngắn dây một chút. Mắt xích tròn trơn như dây bi, dây rolo cũng dễ xoay hơn mắt xích dẹt.
Có nên tự bôi dầu vào khoá càng cua bị kẹt không?
Không nên dùng dầu máy hay dầu ăn. Dầu giữ bụi, lâu ngày đóng cặn và làm khoá kẹt hơn, lại bám vào da. Thường chỉ cần ngâm khoá vào nước ấm pha chút xà phòng nhẹ, dùng bàn chải lông mềm chải quanh cần gạt, tráng sạch rồi lau khô. Rửa xong vẫn kẹt thì nên nhờ tiệm kiểm lò xo.
Thay khoá càng cua có làm hụt trọng lượng dây không?
Có thể chênh một chút, vì khoá mới có trọng lượng khác khoá cũ, và thợ có thể phải cắt bỏ hoặc hàn lại khoen nối. Mức chênh thường nhỏ so với cả sợi dây. Bạn nên nhờ tiệm cân trước và sau khi thay, ghi vào biên nhận, để biết rõ phần nào là khoá mới thêm vào.
Khoá càng cua có an toàn cho dây đeo của trẻ nhỏ không?
Khoá càng cua chắc, nhưng chính vì chắc mà dây không tự tách khi bị kéo mạnh, điều này cần cân nhắc với trẻ nhỏ đang tuổi chạy nhảy, leo trèo. Với trẻ còn nhỏ, nhiều gia đình chọn không cho đeo dây cổ khi không có người lớn trông, hoặc chọn lắc tay, lắc chân thay dây cổ.
