Phần lớn trang sức kim loại được làm theo ba cách chính: đúc (rót kim loại nóng chảy vào khuôn), dập (ép một tấm hoặc khối kim loại vào khuôn thép bằng lực lớn) và làm tay (cán, uốn, cưa, hàn từ dây và tấm kim loại); mỗi cách để lại dấu vết riêng và có điểm mạnh, điểm yếu riêng về độ bền. Món đồ trên tay bạn rất có thể là sự kết hợp của cả ba, cộng thêm các mối hàn nối chúng lại.
Người mua không cần biết làm trang sức, nhưng biết đọc vài dấu hiệu cơ bản giúp bạn hiểu vì sao hai chiếc nhẫn trông giống nhau lại khác nhau về cảm giác chắc tay, vì sao một chiếc lắc đẹp lại móp sau vài tháng, và cần hỏi người bán điều gì. Bài này đi theo góc người mua, không đi sâu vào kỹ thuật xưởng.
Ba cách làm chính và dấu vết chúng để lại
Đúc. Thợ làm mẫu bằng sáp hoặc in mẫu bằng máy, bọc mẫu trong thạch cao chịu nhiệt, nung cho sáp chảy hết để lại khoang rỗng, rồi rót kim loại nóng chảy vào. Đúc làm được hình khối phức tạp, hoa văn nổi, ổ chấu liền thân, và làm hàng loạt từ một mẫu. Món đúc sau khi lấy ra phải cắt cuống rót, mài, đánh bóng. Dấu vết hay thấy: mặt trong hơi sần hoặc có vệt mài, đôi khi có lỗ rỗ li ti.
Dập. Kim loại ở dạng tấm hoặc phôi được đặt giữa hai nửa khuôn thép và ép bằng máy dập lực lớn. Dập cho ra bề mặt sắc nét, kim loại bị nén chặt nên đặc, ít rỗ. Nhẫn trơn, mặt dây hình đồng xu, nhiều chi tiết nhỏ như khoá, chấu được dập. Món dập rỗng thì làm từ tấm mỏng ép thành hai nửa rồi hàn lại.
Làm tay. Thợ kéo dây, cán tấm, uốn, cưa, dũa, rồi hàn các phần lại với nhau. Làm tay tốn công, nhưng kim loại được gia công nguội qua búa và trục cán, thường cứng và đặc hơn cùng chất liệu đúc. Dấu vết: các mối hàn nhỏ, sự không đều rất nhẹ giữa hai bên, những chỗ thợ để lại vết dũa tinh ở mặt khuất.
Dây xích làm máy. Phần lớn dây chuyền, lắc mắt xích hiện nay do máy làm: máy uốn và hàn từng mắt từ dây kim loại liên tục. Mắt xích đều tăm tắp. Dây làm máy tốt có từng mắt được hàn kín; dây kém hơn có mắt chỉ khép mà không hàn.
Đặc, rỗng và đúc, dập: so độ bền theo thứ tự tương đối
Bảng dưới không phải chuẩn đo lường, chỉ giúp hình dung thứ tự tương đối giữa các cách làm cùng một kiểu món, cùng chất liệu.
| Cách làm | Cảm giác cầm | Chịu va đập, móp | Sửa, nới, hàn lại | Hay gặp ở |
|---|---|---|---|---|
| Làm tay từ dây và tấm đặc | Chắc, nặng tay | Tốt | Dễ | Nhẫn trơn thủ công, vòng kiềng |
| Dập đặc | Chắc, bề mặt sắc nét | Tốt | Dễ | Nhẫn trơn bản, mặt đồng xu, chi tiết khoá |
| Đúc đặc, đúc kỹ | Chắc | Khá | Khá; chỗ rỗ có thể lộ khi sửa | Nhẫn hoa văn, nhẫn có ổ chấu, mặt dây khối |
| Đúc đặc, đúc vội | Có khi nhẹ hơn mong đợi | Trung bình | Rỗ lộ ra khi đánh bóng, nới cỡ | Hàng loạt giá thấp |
| Rỗng dập hai nửa hàn lại | Trông to nhưng nhẹ bẫng | Kém, dễ móp | Khó; móp không nắn lại hoàn toàn | Vòng bản to, khuyên tròn to, mặt dây phồng |
| Dây rỗng (ống) | Nhẹ | Kém, dễ gập | Khó; gập là gãy | Dây bản to giá mềm |
Món rỗng không phải là món kém: nó cho phép làm khuyên to, vòng bản lớn mà không nặng tai, nặng tay. Điều quan trọng là bạn biết mình đang mua món rỗng, đeo nhẹ nhàng hơn, và hiểu rằng nó khó sửa hơn. Người bán có trách nhiệm sẽ nói rõ món đặc hay rỗng khi được hỏi.
Lỗ rỗ trong món đúc: vì sao có và có đáng lo không
Khi kim loại nóng chảy được rót vào khuôn, khí có thể bị kẹt lại, hoặc kim loại co lại khi nguội không đều, để lại những lỗ nhỏ li ti bên trong hoặc trên bề mặt. Thợ gọi đó là rỗ. Món đúc kỹ, đúng nhiệt độ, đúng hợp kim, có hệ thống thoát khí tốt thì rỗ ít, nhỏ, nằm sâu bên trong và không ảnh hưởng gì đáng kể. Món đúc vội thì rỗ nhiều hơn, có khi nằm ngay dưới bề mặt.
Rỗ dưới bề mặt có hai hậu quả mà người mua có thể gặp. Một, khi món được đánh bóng lại sau vài năm, lớp ngoài mòn đi và lỗ rỗ lộ ra thành những chấm lõm nhỏ không đánh bóng được. Hai, khi nới hoặc thu cỡ nhẫn, chỗ cắt và hàn có thể rơi đúng vùng rỗ, mối hàn không ăn, thợ phải xử lý thêm. Với chấu giữ đá, rỗ ở chân chấu làm chấu yếu.
Bạn không nhìn thấy rỗ bên trong khi mua. Nhưng có vài dấu hiệu gián tiếp: mặt trong nhẫn có những chấm lõm nhỏ như kim châm dưới ánh đèn; món nhẹ tay hơn hẳn so với kích thước; các góc khuất có vết mài vội. Không có dấu hiệu nào là kết luận chắc chắn; chúng chỉ là lý do để hỏi thêm hoặc so với món khác.
Nhìn mối hàn trên món trang sức
Gần như món nào cũng có mối hàn: chỗ nối khoá, chỗ gắn móc mặt, chỗ ghép hai nửa món rỗng, chỗ nối nhẫn đã nới cỡ. Mối hàn tốt gần như không thấy; mối hàn kém là chỗ gãy đầu tiên.
- Tìm mối hàn ở các vị trí quen thuộc: đáy nhẫn (nếu nhẫn đã từng nới cỡ), chỗ khoen nối khoá, chỗ móc treo gắn vào mặt dây, đường viền quanh món rỗng.
- Xoay món dưới ánh đèn trắng. Mối hàn bằng que hàn hợp kim đôi khi hơi khác màu với kim loại chung quanh, nhất là trên vàng vàng tuổi cao, vì que hàn phải có nhiệt độ chảy thấp hơn.
- Nhìn xem mối hàn có liền mạch không, có lỗ nhỏ, có kẽ hở, có cục hàn thừa lồi ra không.
- Với mối hàn laser, vết hàn rất nhỏ, thường là một chuỗi chấm tròn li ti xếp chồng; nhìn kỹ bằng kính lúp mới thấy.
- Với món đã qua sửa, hỏi chỗ nào đã hàn, hàn bằng gì, và nhờ ghi vào biên nhận.
Mối hàn khác màu nhẹ không phải là lỗi, đặc biệt trên món đã sửa. Điều nên tránh là mối hàn có kẽ hở hoặc rỗ, và mối hàn nằm ở chỗ chịu lực mà trông mỏng manh. Với nhẫn từng nới nhiều lần, đáy nhẫn có nhiều mối hàn chồng nhau là một điểm yếu cần biết.
Hàn laser và hàn đèn khò: người mua cần biết gì
Trước đây, thợ kim hoàn hàn bằng đèn khò và que hàn hợp kim: nung nóng cả vùng quanh mối nối tới khi que hàn chảy và lấp kẽ. Cách này vẫn dùng rộng rãi, chắc chắn khi làm đúng, nhưng nhiệt lan ra khá rộng. Gần đá quý chịu nhiệt kém, gần ngọc trai, gần men, thợ phải tháo các chi tiết đó ra trước hoặc che chắn cẩn thận.
Hàn laser tập trung nhiệt vào một điểm rất nhỏ trong thời gian rất ngắn, nên ít ảnh hưởng chi tiết xung quanh. Nhiều tiệm dùng laser để hàn khoen, nối dây đứt, sửa chấu ngay sát đá. Mối hàn laser có thể không cần que hàn, kim loại tự chảy liền với nhau, nên ít khác màu hơn. Đổi lại, mối hàn laser trên mối nối lớn cần nhiều lớp chồng, thợ phải có tay nghề để mối hàn ngấu sâu chứ không chỉ dính bề mặt.
Bạn không cần chọn cách hàn thay thợ. Chỉ cần hỏi: món có đá, có ngọc trai hay men gần chỗ hàn không, và tiệm sẽ xử lý chỗ đó thế nào. Một tiệm hiểu việc sẽ trả lời rõ ràng.
Những câu nên hỏi người bán về cách làm
Món này đặc hay rỗng? Câu hỏi quan trọng nhất với vòng, khuyên tròn to, mặt dây phồng. Món rỗng cần đeo nhẹ nhàng hơn và khó sửa móp.
Đúc, dập hay làm tay? Không phải tiệm nào cũng trả lời chi tiết, nhưng câu trả lời giúp bạn hiểu vì sao món này đắt hơn món kia cùng trọng lượng.
Mắt xích của dây có hàn từng mắt không? Với dây và lắc, mắt hàn kín bền hơn hẳn mắt chỉ khép.
Nhẫn này có nới, thu cỡ được không, mấy lần? Nhẫn đúc có hoa văn chạy quanh, nhẫn ôm đá quanh vòng (eternity) thường rất khó hoặc không nới được.
Đã từng sửa chưa, sửa chỗ nào? Với hàng đã qua sử dụng, câu trả lời giúp bạn biết các điểm yếu có sẵn. Một chiếc nhẫn cũ đã nới hai lần có hai mối hàn ở đáy; một chiếc lắc đã nối lại có một mắt xích khác những mắt còn lại.
Chấu giữ đá được đúc liền hay hàn thêm? Với nhẫn có đá, chấu đúc liền thân và chấu làm riêng rồi hàn vào đều phổ biến. Câu hỏi này giúp bạn biết khi chấu mòn, thợ sẽ đắp lại hay thay cả cụm chấu, và việc đó có cần tháo đá không.
Vì sao cùng trọng lượng mà khác công
Hai món cùng trọng lượng kim loại có thể có tiền công rất khác nhau, và cách làm là một lý do. Món làm tay tốn nhiều giờ thợ; món đúc phức tạp tốn công làm mẫu, sửa nguội, đánh bóng từng góc khuất; món dập hàng loạt chia chi phí khuôn cho rất nhiều sản phẩm. Món rỗng có ít kim loại nhưng nhiều thao tác ghép và hàn.
Điều này không có nghĩa món nhiều công là tốt hơn cho mọi người. Một chiếc nhẫn trơn dập đặc có thể bền hơn một chiếc nhẫn đúc hoa văn cầu kỳ. Một chiếc vòng rỗng nhẹ có thể hợp với người muốn đeo vòng to mà không mỏi tay. Hiểu cách làm giúp bạn hỏi đúng câu và chọn đúng món cho cách bạn sẽ đeo, chứ không phải để chọn món "cao cấp" nhất.
Ví dụ giả định: hai chiếc nhẫn trơn cùng tuổi vàng, cùng nặng. Chiếc thứ nhất dập đặc từ máy, bề mặt sắc, giá công thấp. Chiếc thứ hai do thợ uốn từ thanh vàng, gò tay, hàn một mối ở đáy, đánh bóng thủ công, giá công cao hơn nhiều lần. Cả hai đều đeo bền nhiều năm. Khác biệt nằm ở chỗ bạn trả cho thời gian và dấu tay người thợ hay trả cho sự đều đặn của máy, và đó là lựa chọn của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Trang sức đúc có kém hơn trang sức làm tay không?
Không hẳn. Đúc kỹ cho ra món chắc, đẹp, làm được những hình khối mà làm tay rất khó. Làm tay thường cho kim loại đặc và cứng hơn ở cùng chất liệu, nhưng tốn công. Chất lượng phụ thuộc nhiều vào tay nghề và sự cẩn thận của xưởng hơn là vào cách làm.
Làm sao biết vòng tay vàng là rỗng hay đặc?
Cầm thử và so trọng lượng với kích thước: món rỗng nhẹ bất ngờ so với độ to. Nhìn đường viền xem có đường ghép hai nửa không. Cách chắc nhất là hỏi thẳng người bán và đề nghị ghi rõ trên hoá đơn. Đừng gõ, bóp để thử, vì món rỗng dễ móp.
Nhẫn có lỗ rỗ li ti mặt trong có sao không?
Vài chấm rỗ nhỏ ở mặt trong thường không ảnh hưởng tới việc đeo. Nếu rỗ nhiều, tập trung ở chỗ sẽ phải nới cỡ hay ở chân chấu giữ đá, nên hỏi người bán hoặc chọn món khác. Rỗ có thể lộ rõ hơn sau mỗi lần đánh bóng lại.
Mối hàn trên dây chuyền có làm dây yếu hơn không?
Mối hàn làm đúng thường chắc ngang kim loại xung quanh. Mối hàn kém, có kẽ hở hay rỗ, là chỗ dễ gãy lại. Mắt xích được hàn kín còn chắc hơn mắt chỉ khép. Khi dây đã đứt và hàn lại, nên kiểm chỗ hàn định kỳ trong vài tháng đầu.
Vòng rỗng bị móp có sửa được không?
Có thể cải thiện, nhưng thường không về lại như mới. Thợ có khi bơm đẩy hoặc gõ nhẹ từ bên trong qua lỗ thoát khí, nhưng chỗ móp sâu, gập cạnh thì khó. Vì vậy với món rỗng, phòng tránh va đập quan trọng hơn sửa: tháo ra khi làm việc nặng, cất riêng.
Có nên mua trang sức in 3D không?
In 3D thường chỉ dùng để làm mẫu sáp hoặc nhựa, sau đó vẫn đúc ra kim loại như cách truyền thống. Món đồ cuối cùng vẫn là món đúc, chất lượng phụ thuộc vào khâu đúc và hoàn thiện. In 3D giúp làm mẫu chính xác và thiết kế riêng dễ hơn, không tự nó làm món đồ tốt hay kém.
