Các lỗi hay gặp trên trang sức gồm: rỗ đúc (những lỗ li ti trên bề mặt do khí kẹt khi đúc), ba via (gờ kim loại thừa chưa mài sạch), vết dũa và vết kìm, mối hàn lộ màu, đánh bóng sót ở kẽ, đá đặt lệch hoặc ổ nghiêng, chấu hở hay chấu cao thấp, mắt xích chưa khép kín, khoá lắp lệch. Phần lớn nhìn thấy được bằng mắt thường hoặc kính lúp, nếu bạn biết nhìn vào đâu.
Biết tên lỗi giúp bạn mô tả rõ khi đổi trả, khi trao đổi với thợ, và phân biệt dấu vết bình thường của hàng thủ công với lỗi thật sự cần sửa. Bài này giải nghĩa từng nhóm lỗi theo công đoạn làm trang sức, chỉ ra lỗi nào có thể chấp nhận, lỗi nào nên yêu cầu sửa hoặc đổi, và quy trình tự kiểm trong vài phút khi nhận món mới.
Vì sao người mua nên biết tên lỗi
Khi nhận một món trang sức có vấn đề, người mua thường chỉ nói được "nhìn không đẹp", "hơi sần", "cái hột hơi lệch". Người bán có thể trả lời "hàng nào cũng vậy", và cuộc trao đổi dừng ở đó. Khi bạn nói được "mặt trong có rỗ đúc, mép có ba via chưa mài, chấu thứ ba hở so với mặt đá", câu chuyện trở nên cụ thể và dễ giải quyết hơn nhiều.
Biết tên lỗi cũng giúp tránh đòi hỏi sai. Trang sức làm tay có những dấu vết tự nhiên như độ đều không tuyệt đối, vết búa gõ có chủ đích; trang sức đúc hàng loạt có thể có đường nối khuôn rất mờ ở chỗ khuất. Những điều đó khác với lỗi ảnh hưởng độ bền hay an toàn.
Tên gọi lỗi có thể khác chút ít giữa các tiệm và các vùng; thợ miền Bắc và thợ miền Nam đôi khi dùng chữ khác nhau cho cùng một hiện tượng. Điều quan trọng là mô tả được hiện tượng: lỗ li ti, gờ thừa, khe hở, vệt xước song song. Chỉ đúng chỗ và tả đúng hình dạng, người thợ sẽ hiểu bạn nói gì.
Cuối cùng, nhiều lỗi nhỏ nếu phát hiện sớm thì sửa rất nhanh: mài một gờ ba via, chỉnh một chấu, đánh bóng lại kẽ. Để lâu, chấu hở có thể làm rơi đá, ba via có thể cào xước da, khoen hở có thể làm đứt dây. Kiểm ngay khi nhận là thời điểm tốt nhất.
Bảng các lỗi hay gặp theo công đoạn
Trang sức thường đi qua các công đoạn đúc hoặc dập, hàn ráp, gắn đá, hoàn thiện. Mỗi công đoạn có kiểu lỗi riêng.
| Lỗi | Công đoạn | Trông thế nào | Ảnh hưởng |
|---|---|---|---|
| Rỗ đúc | Đúc | Lỗ li ti như kim châm, có khi thành cụm | Thẩm mỹ; rỗ sâu làm yếu kim loại, dễ nứt |
| Co ngót, lõm | Đúc | Vùng lõm nhẹ, bề mặt không đều | Thẩm mỹ, có khi yếu |
| Ba via | Đúc, dập, hoàn thiện | Gờ kim loại mỏng thừa ở mép, kẽ | Cào da, móc vải |
| Vết dũa, vết mài | Hoàn thiện | Vệt xước song song chưa đánh bóng hết | Thẩm mỹ |
| Vết kìm, vết kẹp | Hàn ráp, gắn đá | Vết lõm nhỏ có răng cưa | Thẩm mỹ |
| Mối hàn lộ | Hàn ráp | Đường màu khác hoặc rỗ nhỏ ở chỗ nối | Thẩm mỹ; mối hàn kém dễ gãy |
| Đánh bóng sót | Hoàn thiện | Kẽ, mặt trong còn mờ đục | Thẩm mỹ, đọng bẩn |
| Ổ nghiêng, đá lệch | Gắn đá | Mặt đá không song song mặt nhẫn, đá lệch tâm | Thẩm mỹ; có khi đá không chắc |
| Chấu hở, chấu không đều | Gắn đá | Khe sáng giữa chấu và đá, chấu cao thấp | Nguy cơ rơi đá |
| Khoen chưa khép | Lắp ráp | Khe hở ở khoen nối, mắt xích | Dây, lắc dễ tuột, đứt |
Nhóm cuối cùng (chấu hở, khoen chưa khép) là nhóm cần sửa ngay vì liên quan đến việc giữ món đồ và đá. Các nhóm khác tuỳ mức độ.
Lỗi khi đúc: rỗ, co ngót và bề mặt sần
Phần lớn trang sức hiện nay được làm bằng cách đúc: đổ kim loại nóng chảy vào khuôn tạo từ mẫu sáp. Khi khí trong kim loại hoặc trong khuôn không thoát hết, những bọt nhỏ bị kẹt lại thành rỗ đúc. Rỗ nằm trên bề mặt thì nhìn thấy như những lỗ kim châm; rỗ nằm bên trong thì không thấy, cho đến khi thợ mài hoặc đánh bóng làm lộ ra.
Khi kim loại nguội và co lại không đều, có thể hình thành vùng lõm hoặc rỗ co ngót, thường ở chỗ dày nhất của món đồ. Những chỗ khó với tới như mặt trong khung ổ, kẽ hoa văn thường còn bề mặt sần vì máy và tay đánh bóng không chạm tới hết.
Rỗ nhỏ, ít, ở chỗ khuất thường được xem là chấp nhận được với hàng đúc. Rỗ to, thành cụm ở mặt ngoài, hoặc ở chỗ chịu lực như đáy đai, chân chấu thì nên yêu cầu sửa hoặc đổi, vì chúng có thể là điểm khởi đầu của vết nứt. Soi bằng kính lúp dưới đèn sáng, xoay nhiều góc là cách nhìn rõ nhất.
Lỗi hoàn thiện: ba via, vết dũa, đánh bóng sót
Ba via. Gờ kim loại mỏng thừa ra ở mép, ở chỗ nối khuôn, ở lỗ khoan. Vuốt ngón tay dọc mép sẽ cảm thấy gợn hoặc sắc. Ba via ở mặt trong nhẫn, mặt sau bông tai là loại khó chịu nhất vì cọ vào da.
Vết dũa, vết mài. Những vệt xước song song do dũa hoặc giấy nhám chưa được đánh bóng hết. Nhìn nghiêng dưới đèn thấy rõ trên mặt phẳng.
Đánh bóng sót. Kẽ hoa văn, mặt trong khung ổ, mặt sau mặt dây còn mờ đục trong khi mặt trước bóng. Một số mức sót ở chỗ rất khuất là thường; sót ở chỗ nhìn thấy khi đeo là chưa hoàn thiện.
Mép sắc. Mép chưa được vê, cảm thấy như lưỡi dao khi vuốt. Dễ cứa da, móc vải; nên nhờ mài lại.
Bề mặt "gợn sóng". Mặt phẳng phản chiếu ánh đèn méo, không liền mảng. Do đánh bóng không đều tay. Ảnh hưởng thẩm mỹ, rõ nhất ở món tối giản, hình học.
Lỗi gắn đá: ổ nghiêng, đá lệch, chấu hở
Ổ nghiêng. Nhìn ngang từ bên hông, mặt đá không song song với đai nhẫn hay mặt dây. Viên đá trông "chúi" về một phía.
Đá lệch tâm. Nhìn từ trên xuống, viên đá không nằm giữa ổ, khoảng cách tới các chấu không đều.
Chấu hở. Có khe sáng nhỏ giữa đầu chấu và mặt đá. Đá có thể lắc khi gõ nhẹ. Đây là lỗi cần sửa trước khi đeo.
Chấu cao thấp không đều. Một chấu ôm thấp, một chấu nhô cao; chấu nhô dễ móc vải và mòn nhanh.
Đá mẻ khi gắn. Vết sứt nhỏ ở mép đá ngay chỗ chấu đè xuống, do lực gắn quá tay. Soi kỹ mép đá dưới mỗi chấu.
Đá tấm thiếu hoặc lỏng. Trên halo, đá vai, đá đai: đếm số viên, nhìn xem có chỗ trống hoặc viên nào lấp lánh khác các viên còn lại vì đang lỏng.
Kim loại phủ lên mặt đá. Chấu hoặc vành bị miết quá tay, che mất một phần mặt đá hoặc để lại vết kim loại trên đá. Đá trông nhỏ hơn và kém sáng ở phía đó.
Lỗi hàn, lắp ráp và chuyện chấp nhận được hay không
Ở dây, lắc, bông tai, phần lớn lỗi nằm ở chỗ ráp các bộ phận. Mối hàn lộ là đường hoặc chấm có màu hơi khác ở chỗ nối, do vật liệu hàn có hàm lượng khác kim loại chính; với vàng màu, mối hàn kỹ gần như không thấy, mối hàn vội có màu nhạt hoặc rỗ nhỏ. Khoen chưa khép là khoen nối có khe hở, dây có thể tuột khỏi khoá. Khoá lắp lệch khiến khoá xoay sai chiều hoặc khó cài.
Không phải dấu vết nào cũng là lỗi. Hàng làm tay có thể có độ đều không tuyệt đối, vết búa gõ có chủ đích, mối hàn nhìn thấy nhẹ ở chỗ khuất. Hàng đúc có thể có rỗ rất nhỏ ở mặt trong. Những điều này chấp nhận được nếu không ảnh hưởng độ bền, không cọ vào da, và nằm trong mức người bán đã cho bạn thấy trước.
Ngược lại, những lỗi ảnh hưởng tới việc giữ đá (chấu hở, đá lỏng), việc giữ món đồ trên người (khoen hở, khoá yếu), hoặc an toàn với da (ba via sắc, mép sắc) nên được yêu cầu sửa trước khi đeo, dù món đồ rẻ hay đắt. Với lỗi thẩm mỹ rõ ở mặt ngoài như rỗ thành cụm, ổ nghiêng thấy bằng mắt, bạn có quyền đề nghị đổi theo chính sách của nơi bán.
Tự kiểm khi nhận một món trang sức mới
Năm phút kiểm ngay lúc nhận giúp bạn phát hiện lỗi khi còn dễ đổi trả. Bạn cần đèn sáng, một khăn trắng và nếu có, kính lúp nhỏ:
- Đặt món đồ trên khăn trắng dưới đèn sáng, xoay chậm nhiều góc, nhìn mặt ngoài tìm rỗ, vết dũa, bề mặt gợn.
- Lật xem mặt trong nhẫn, mặt sau mặt dây và bông tai, kẽ hoa văn: tìm rỗ, ba via, đánh bóng sót.
- Vuốt ngón tay dọc mọi mép, kể cả lòng nhẫn và chốt bông tai: cảm thấy sắc hoặc gợn là cần mài lại.
- Với món có đá, nhìn ngang kiểm ổ có thẳng không, nhìn từ trên kiểm đá có giữa không; soi từng chấu xem có khe hở; lắc nhẹ cạnh tai nghe tiếng lạch cạch.
- Với dây, lắc: mở đóng khoá nhiều lần, kiểm từng khoen nối có khép kín không, kéo nhẹ hai đầu xem có chỗ nào giãn.
- Đối chiếu dấu khắc, trọng lượng, thông số với hoá đơn và mô tả.
- Nếu có lỗi, chụp ảnh rõ, mô tả bằng đúng tên lỗi và liên hệ nơi bán sớm theo chính sách đổi trả.
Giữ thói quen này cả khi nhận lại món đồ sau sửa chữa: thợ có thể làm tốt việc bạn nhờ nhưng vô tình để lại vết kìm hoặc làm lỏng một chấu khác.
Câu hỏi thường gặp
Rỗ đúc có làm trang sức kém bền không?
Rỗ nhỏ, ít, ở mặt ngoài chủ yếu ảnh hưởng thẩm mỹ. Rỗ to, thành cụm hoặc nằm ở chỗ chịu lực như đáy đai nhẫn, chân chấu có thể làm kim loại yếu đi và là điểm bắt đầu vết nứt. Nếu thấy rỗ ở những chỗ đó, nên đề nghị sửa hoặc đổi.
Ba via là gì, có tự mài ở nhà được không?
Ba via là gờ kim loại mỏng thừa ra ở mép hoặc kẽ, còn sót sau khi đúc, dập hoặc mài. Không nên tự mài bằng giũa, giấy nhám ở nhà vì dễ làm xước rộng ra hoặc mài lệch hình. Mang ra tiệm, thợ xử lý rất nhanh.
Mối hàn trên dây chuyền nhìn thấy được có phải lỗi không?
Không hẳn. Mối hàn ở khoen nối, chỗ gắn khoá có thể thấy nhẹ, nhất là với kim loại màu. Lỗi là khi mối hàn đổi màu rõ ở chỗ nhìn thấy, rỗ, cộm lên hoặc nứt. Kéo nhẹ hai bên mối hàn, nếu chắc chắn thì thường không đáng lo.
Làm sao biết chấu nhẫn bị hở?
Soi từ bên hông dưới đèn sáng, nhìn chỗ đầu chấu tiếp xúc mặt đá. Nếu thấy khe sáng hoặc ánh sáng lọt qua giữa chấu và đá, chấu đang hở. Lắc nhẹ cạnh tai nghe có tiếng lạch cạch không. Chấu hở nên được sửa trước khi đeo tiếp.
Trang sức làm tay có được phép không đều không?
Mức không đều nhỏ là dấu vết tự nhiên của hàng làm tay, thậm chí là nét riêng. Nhưng điều đó không bao gồm các lỗi ảnh hưởng độ bền và an toàn như chấu hở, mép sắc, khoen hở. Hỏi người bán xem ảnh thực tế trước khi mua để biết mức độ.
Nhận hàng có lỗi nhỏ thì nên đổi hay nhờ sửa?
Tuỳ lỗi và chính sách nơi bán. Lỗi nhỏ như ba via, đánh bóng sót thường sửa nhanh và không ảnh hưởng món đồ. Lỗi như rỗ thành cụm ở mặt ngoài, ổ nghiêng rõ thì đổi món khác hợp lý hơn. Chụp ảnh, mô tả cụ thể và liên hệ sớm.
