Vòng đánh bóng gương sáng nhất nhưng lộ vết trầy rõ nhất; mặt nhám mờ giấu trầy tốt nhưng mất vân khi đánh bóng; mặt phay cắt lấp lánh nhưng cạnh phay mòn tròn dần; hoa văn chạm đẹp lâu nhưng rãnh giữ bụi bẩn và làm việc chỉnh cỡ khó hơn. Chọn bề mặt là chọn kiểu lão hoá mà bạn chấp nhận được.
Người mua thường chọn bề mặt theo cảm giác lúc đứng ở tủ kính, nơi đèn chiếu làm mọi chiếc vòng đều sáng. Nhưng sau ba tháng đeo, mỗi kiểu bề mặt già đi theo cách riêng. Bài này mô tả bốn kiểu bề mặt phổ biến của vòng và lắc kim loại, sau đó gợi ý chọn theo công việc, theo việc có đeo cùng đồng hồ hay không, và theo khả năng bạn mang đi chăm sóc.
Bề mặt đánh bóng gương
Đây là bề mặt quen thuộc nhất: kim loại được mài và đánh bóng đến khi phản chiếu như gương. Vàng vàng đánh bóng gương có độ ấm sáng mà nhiều người Việt yêu thích, vàng trắng xi và bạch kim đánh bóng thì sáng lạnh. Trong ánh đèn, đây là kiểu bắt mắt nhất.
Điểm yếu là mọi vết xước đều hiện ra. Mặt gương phản chiếu đều, chỉ cần một vết xước nhỏ là ánh sáng gãy ở đó. Vòng bóng gương đeo hằng ngày sau vài tuần sẽ có lớp xước li ti, sau vài tháng chuyển sang mờ nhẹ, nhất là ở mặt dưới chạm bàn. Đó là quy luật, không phải lỗi.
Tin tốt là bề mặt gương phục hồi dễ nhất. Thợ đánh bóng lại vài phút là sáng như mới. Cái giá là mỗi lần đánh bóng lấy đi một lớp kim loại mỏng, nên vòng mảnh không nên đánh bóng quá thường xuyên. Nếu bạn thích vòng luôn sáng, kế hoạch hợp lý là đánh bóng vào các dịp như trước Tết, còn ngày thường chấp nhận lớp mờ tự nhiên.
Bề mặt gương cũng dễ thấy dấu vân tay, vết kem dưỡng. Lau bằng khăn mềm khô là đủ cho việc hằng ngày.
Bề mặt nhám mờ và mặt chải xước
Mặt nhám mờ được tạo bằng cách phun cát mịn hoặc chải bằng bàn chải sợi kim loại, để lại vô số vết xước rất nhỏ đều nhau. Mặt chải xước có các đường song song chạy một chiều, mặt phun cát thì mịn như nhung. Cả hai đều không phản chiếu như gương, cho cảm giác trầm, hiện đại, hợp với người không thích vẻ lấp lánh.
Ưu điểm lớn nhất là giấu trầy. Vết xước hằng ngày lẫn vào vân có sẵn, nên vòng mờ đeo nhiều tháng trông gần như không đổi. Đây là lựa chọn tốt cho người đeo cạnh đồng hồ, gõ phím nhiều, hoặc làm việc va chạm nhẹ.
Điểm cần biết là vân mờ có thể bị mất. Va mạnh vào vật cứng có thể tạo một vệt bóng trên nền mờ. Và nếu mang vòng ra tiệm đánh bóng như vòng thường, mặt mờ sẽ thành mặt bóng. Khi gửi làm sạch, dặn rõ "giữ mặt mờ" để thợ chải lại vân thay vì đánh bóng.
Một kiểu gần với mặt nhám là mặt búa: bề mặt được gõ thành các vết lõm nhỏ có chủ ý, bắt sáng lóng lánh nhẹ. Mặt búa cũng giấu trầy tốt và mang nét thủ công.
Bề mặt phay cắt
Phay là cắt lên bề mặt kim loại những mặt phẳng nhỏ hoặc rãnh hình học bằng dao cứng, thường trên máy, tạo hiệu ứng lấp lánh như mặt đá được mài giác. Ở Việt Nam, nhiều người gọi là vòng phay, lắc phay. Khi cổ tay chuyển động, các mặt phẳng nhỏ bắt sáng ở nhiều góc nên vòng trông sáng hơn vòng trơn cùng kích thước.
Đổi lại, các cạnh sắc giữa những mặt phay chính là chỗ chạm bàn, chạm áo nhiều nhất. Sau thời gian dài đeo, cạnh mòn tròn dần, hiệu ứng lấp lánh giảm, nhất là ở mặt dưới vòng. Đánh bóng lại làm cạnh tròn thêm chứ không làm sắc lại; muốn sắc như mới phải phay lại, mà phay lại thì lấy đi thêm kim loại.
Cạnh phay cũng có thể hơi ráp khi chạm da hoặc móc vào len mỏng nếu làm không kỹ. Khi chọn, vuốt nhẹ ngón tay quanh vòng, nhất là mặt trong, xem có chỗ nào sắc không.
Phay là lựa chọn tốt cho người thích lấp lánh mà không muốn đính đá, đeo vào dịp hoặc đeo hằng ngày với ý thức rằng hiệu ứng sẽ dịu đi theo năm tháng.
Bề mặt chạm khắc hoa văn
Chạm là tạo hoa văn bằng cách khắc lõm hoặc đẩy nổi kim loại: hoa lá, rồng phượng, chữ, hoạ tiết hình học. Vòng chạm có thể làm bằng tay hoặc bằng máy, dập khuôn hoặc đúc. Vòng chạm tay sâu, nét không đều hoàn toàn, mỗi chiếc một khác; vòng dập máy thì đều, rẻ công hơn.
Hoa văn giấu trầy tốt, vì mắt người nhìn vào hoa văn chứ không nhìn vào vết xước nhỏ. Một chiếc vòng chạm đeo nhiều năm vẫn trông đẹp, có khi đẹp hơn vì phần nổi được mài bóng tự nhiên còn phần lõm giữ màu sẫm hơn, làm hoa văn rõ lên.
Điểm yếu là rãnh hoa văn giữ bụi, xà phòng, kem dưỡng, mồ hôi. Lâu ngày rãnh đen lại, vòng trông xỉn. Vệ sinh cần bàn chải lông mềm và nước ấm pha xà phòng dịu, chải theo rãnh rồi xả sạch, lau khô.
Chạm nông trên vòng đeo hằng ngày sẽ mòn dần ở mặt dưới. Chỉnh cỡ vòng chạm cũng khó hơn, vì nới hay thu làm hoa văn bị kéo giãn hoặc dồn lại, cắt nối thì làm đứt mạch hoa văn. Khi chọn vòng chạm, chọn cỡ chính xác ngay từ đầu.
So bốn kiểu bề mặt
Bảng gom lại cách mỗi kiểu bề mặt "già đi" và cách chăm sóc. So sánh mang tính tương đối, giả định cùng chất liệu.
| Bề mặt | Lộ trầy | Phục hồi | Vệ sinh | Chỉnh cỡ |
|---|---|---|---|---|
| Bóng gương | Rõ nhất | Dễ, đánh bóng lại | Dễ, lau khăn mềm | Dễ, đánh bóng che dấu vết |
| Nhám mờ, chải xước | Ít | Phải chải lại vân, dặn thợ | Dễ | Được, cần làm lại vân |
| Mặt búa | Ít | Gõ lại hoặc để nguyên | Dễ | Được, vết búa giấu dấu chỉnh |
| Phay cắt | Trung bình, cạnh mòn tròn | Khó, phải phay lại | Dễ | Khó giữ đều mặt phay |
| Chạm hoa văn | Ít | Phần nổi đánh bóng được, chạm mòn khó làm lại | Cần bàn chải mềm | Khó, làm méo hoặc đứt hoa văn |
Không có bề mặt nào thắng ở mọi cột. Nếu bạn ít có thời gian mang vòng đi chăm sóc, mặt nhám, mặt búa hoặc hoa văn sẽ dễ sống hơn. Nếu bạn thích sáng bóng và sẵn lòng đánh bóng lại định kỳ, mặt gương là lựa chọn tự nhiên.
Chọn bề mặt theo cách đeo
Dưới đây là một số tình huống giả định giúp bạn tự đối chiếu.
- Gõ máy cả ngày, đeo cạnh đồng hồ: mặt nhám, mặt búa hoặc hoa văn nhẹ; tránh bóng gương nếu không thích thấy trầy.
- Đeo dịp tiệc, cưới, lễ Tết: bóng gương hoặc phay, vì thời gian đeo ngắn, hiệu ứng sáng phát huy tối đa.
- Người lớn tuổi, ít đi tiệm: hoa văn chạm hoặc mặt mờ, ít phải chăm sóc; tránh phay có cạnh ráp.
- Muốn đeo nhiều chiếc vòng cùng lúc: trộn bề mặt cũng được, nhưng nên có cùng độ cứng; vòng bóng gương xếp giữa các vòng phay sẽ trầy nhanh.
- Muốn khắc chữ: mặt trơn bóng hoặc mờ dễ khắc nhất; mặt phay và hoa văn khó tìm chỗ khắc.
- Có ý định chỉnh cỡ về sau: mặt trơn hoặc mặt búa dễ chỉnh mà không lộ dấu.
Khi đứng ở quầy, đề nghị người bán cho xem một chiếc cùng kiểu bề mặt đã qua sử dụng nếu có, hoặc ít nhất hỏi họ chiếc vòng đó sẽ trông thế nào sau một năm đeo. Câu trả lời thật thà của người trong nghề thường giúp bạn quyết định nhanh hơn mọi lời tả.
Bề mặt và chất liệu: cặp nào hợp nhau
Vàng tuổi cao hợp chạm và mặt búa hơn phay sắc. Vàng mềm khó giữ cạnh phay sắc lâu, cạnh mòn tròn nhanh. Ngược lại, chạm và mặt búa trên vàng mềm cho nét đầy đặn, mòn theo kiểu đẹp tự nhiên.
Vàng tây cứng hơn nên giữ mặt phay tốt hơn. Phần lớn vòng, lắc phay ở quầy là vàng tây, vì hợp kim cứng giữ cạnh lâu hơn và mắt lắc phay không bị dẹt nhanh.
Vàng trắng xi cần để ý khi đổi bề mặt. Đánh bóng hay chải mờ vàng trắng sẽ làm mất lớp xi rhodium ở chỗ đó, lộ màu ngà. Đổi bề mặt thường đi kèm xi lại.
Bạch kim tạo lớp mờ riêng. Bạch kim bóng gương sau một thời gian sẽ có lớp mờ li ti mà nhiều người gọi là lớp patina. Có người cố ý giữ, có người đánh bóng lại. Mặt nhám trên bạch kim giữ vân khá lâu.
Thép, titan giữ mọi bề mặt rất lâu. Kim loại cứng ít trầy nên mặt gương cũng ít lộ xước; nhưng khi đã trầy sâu thì thợ kim hoàn thông thường khó đánh bóng lại. Chọn bề mặt ưng ý ngay từ đầu.
Bề mặt trên lắc tay: những điểm riêng
Những điều trên áp dụng chủ yếu cho vòng cứng. Với lắc mềm, bề mặt từng mắt cũng quan trọng, nhưng có vài điểm riêng. Lắc mắt phay, nhiều nơi gọi là lắc kim cắt, có từng mắt được cắt mặt nên bắt sáng rất mạnh; đây là kiểu phổ biến ở lắc vàng tây mảnh. Mặt cắt mòn dần ở chỗ mắt cọ vào nhau và chỗ chạm bàn.
Lắc mắt bóng trơn ít lấp lánh hơn nhưng bền về lâu dài, vì không có cạnh để mòn. Lắc mắt chạm hoặc mắt có hoa văn nổi thì giữ bụi giữa các mắt, cần chải kỹ hơn khi vệ sinh.
Một điểm hay bị quên: lắc trộn bề mặt, ví dụ xen mắt bóng và mắt mờ, thì khi gửi làm sạch phải dặn rõ để thợ không đánh bóng đồng loạt, làm mất sự tương phản mà bạn chọn từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Vòng phay có đánh bóng lại được không?
Được, nhưng đánh bóng làm cạnh phay tròn thêm, hiệu ứng lấp lánh giảm. Muốn sắc như mới phải phay lại, mỗi lần lấy đi thêm kim loại. Vì vậy vòng phay nên làm sạch nhẹ thay vì đánh bóng thường xuyên.
Mặt nhám mờ có bị bóng lên theo thời gian không?
Có thể. Chỗ cọ xát nhiều như mặt dưới chạm bàn đôi khi bị miết bóng lên. Thợ có thể chải hoặc phun cát lại để đồng đều. Khi gửi vệ sinh, dặn rõ giữ mặt mờ để không bị đánh bóng nhầm.
Rãnh hoa văn bị đen có làm sạch được không?
Thường được bằng nước ấm, xà phòng dịu và bàn chải lông mềm, chải theo rãnh rồi xả sạch, lau khô. Tránh kem đánh răng hay bột chà vì làm trầy. Nếu rãnh đen lâu năm, tiệm có thể làm sạch kỹ hơn.
Vòng chạm tay và dập máy khác nhau thế nào khi đeo?
Vòng chạm tay thường có nét sâu và có hồn hơn, phần lõm giữ được độ tương phản lâu, mỗi chiếc khác nhau một chút. Vòng dập máy đều đặn, nét thường nông hơn và có thể mòn nhanh hơn ở mặt dưới. Tiền công hai loại cũng khác nhau.
Có thể đổi bề mặt của vòng đã mua không?
Một số thay đổi làm được: biến mặt bóng thành mặt mờ, hoặc ngược lại, gõ mặt búa lên vòng trơn. Thay đổi từ trơn sang phay hay chạm thì lấy đi kim loại và cần thợ có máy, tay nghề. Hỏi tiệm về khả năng và hao hụt trước khi quyết.
