Lớp giữ thứ hai là bất kỳ chi tiết nào giữ món trang sức lại khi khoá chính đã mở ngoài ý muốn: một đoạn dây an toàn nối hai đầu lắc tay, một chốt xoay khoá kim cài áo, một lẫy gài thêm trên khoá. Nó không thay thế khoá chính, nhưng là chỗ phân biệt giữa "may quá, lắc còn treo trên tay" và "mất rồi".
Bài này tập trung vào hai nhóm món dễ rơi mất nhất: lắc tay có giá trị, vì cổ tay va chạm liên tục, và cài áo, trâm, vì kim cài dễ tuột khỏi móc. Bài giải thích từng kiểu lớp giữ thứ hai, cách nhận ra món của bạn có hay không, cách dùng cho đúng và món nào nên nhờ tiệm gắn thêm. Chốt số 8 trên khoá hộp đã có bài riêng về khoá hộp, ở đây chỉ nhắc lại ngắn.
Vì sao lắc tay và cài áo là hai món dễ mất nhất
Cổ tay là bộ phận cử động nhiều nhất trong những chỗ ta đeo trang sức. Mỗi lần bạn đưa tay vào túi, kéo khoá áo khoác, đặt tay lên bàn phím, xách túi, lắc tay bị cọ, bị kéo, bị ấn. Khoá lắc vì thế chịu va chạm nhiều hơn khoá dây cổ gấp nhiều lần, và khi khoá mở, lắc rơi thẳng xuống, nhiều khi không gây tiếng động nào đủ để bạn chú ý.
Cài áo thì khác: nó không chịu va chạm nhiều, nhưng cơ chế giữ của nó đơn giản. Một chiếc kim xuyên qua vải rồi gác lên một móc hình chữ C. Nếu móc chữ C không có gì khoá lại, chỉ cần vải bị kéo, áo khoác bị cởi ra, kim có thể bật khỏi móc. Trâm cài áo cũ, cài áo thừa kế từ ông bà, thường có kiểu móc đơn giản này.
Cả hai món đều có một điểm chung: người đeo khó nhìn thấy chúng trong lúc làm việc khác. Lắc nằm dưới tay áo, cài áo nằm trên ngực, ngoài tầm mắt. Vì thế lớp giữ thứ hai đáng giá hơn ở hai món này so với ở dây chuyền.
Các kiểu lớp giữ thứ hai trên lắc tay
Dây an toàn. Một đoạn xích mảnh nối hai đầu lắc, chạy song song với khoá. Khi khoá đóng, dây an toàn chùng nhẹ, không thấy rõ. Khi khoá bung, dây an toàn giữ lắc lại thành một vòng lỏng trên cổ tay. Hay gặp trên lắc tennis, lắc đính đá và lắc vàng bản to.
Chốt số 8. Vòng kim loại hình số 8 có bản lề, trùm lên một chốt nhỏ ở bên kia khoá hộp. Đây là lớp giữ thứ hai phổ biến nhất trên khoá hộp, đã nói kỹ trong bài về khoá hộp.
Lẫy gạt bên hông. Một lẫy nhỏ trên thân khoá, gạt sang là chặn cơ cấu mở. Gặp trên một số khoá hộp và khoá vòng cứng có bản lề.
Khoá càng cua kép. Hai khoá càng cua nhỏ đặt cạnh nhau hoặc một khoá có hai cần gạt. Muốn mở phải bấm cả hai, nên khó tự mở ngoài ý muốn hơn.
Nắp gập che nút bấm. Tấm nắp nhỏ lật lên mới chạm được nút bấm của khoá hộp, giảm hẳn việc vô tình ấn nút khi tay chạm vào túi.
Dùng dây an toàn cho đúng
Dây an toàn chỉ có ích nếu được cài, và được cài đúng. Nhiều người đeo lắc nhiều năm mà không biết dây an toàn của mình chưa từng được móc.
- Nhận ra dây an toàn: một đoạn xích mảnh, ngắn, nối từ đầu này sang đầu kia của lắc, một đầu thường có khoá càng cua tí hon hoặc khoen để móc.
- Đeo lắc và cài khoá chính trước. Kiểm khoá chính đã đóng chắc.
- Móc dây an toàn vào khoen dành sẵn ở đầu bên kia. Dây phải chùng nhẹ khi khoá chính đóng; nếu dây căng, dây đang chịu lực thay khoá, sẽ mau đứt.
- Khi tháo, mở dây an toàn trước, rồi mới mở khoá chính. Làm ngược lại dễ kéo giật dây an toàn.
- Mỗi tháng nhìn lại dây an toàn một lần: mắt xích có mòn, khoá tí hon có còn bật về dứt khoát không.
Dây an toàn mảnh hơn thân lắc là có chủ ý: nó phải kín đáo và nhẹ. Nhưng mảnh quá thì nó đứt ngay khi lắc rơi giật xuống. Một dây an toàn tốt mảnh nhưng không mảnh hơn những mắt xích mảnh nhất của lắc là bao.
Các kiểu móc kim trên cài áo, trâm cài
Cài áo và trâm cài được giữ bằng kim và móc. Kiểu móc quyết định cài áo có dễ tuột không.
| Kiểu móc | Nhận ra thế nào | Mức an toàn | Gợi ý |
|---|---|---|---|
| Móc chữ C đơn giản | Móc hình chữ C hở, không có gì xoay hay gạt | Thấp | Hay gặp ở cài áo cũ; cân nhắc nhờ tiệm thay móc có chốt |
| Móc có chốt xoay | Có một vành nhỏ xoay được để đóng kín miệng chữ C | Cao | Xoay đóng mỗi lần cài, kiểm trước khi ra ngoài |
| Móc có lẫy bấm | Có lẫy nhỏ ấn xuống để mở, tự bật lại khi buông | Cao | Tiện, nhưng lò xo lẫy có thể mỏi theo thời gian |
| Kim kèm nút chặn sau | Kim thẳng đâm qua vải, giữ bằng nút chặn phía sau như bông tai | Trung bình | Hợp vải dày; nút chặn dễ rơi, nên dùng loại nút có khoá |
| Kim kép | Hai kim song song, hai móc | Cao | Giữ món to, nặng khỏi xoay lật |
Nếu bạn có một chiếc trâm cài áo thừa kế với móc chữ C đơn giản, đừng vội thay ngay nếu món có giá trị sưu tầm, vì thay móc có thể làm giảm giá trị nguyên bản. Có thể dùng thêm một nút chặn kim cao su gắn vào đầu kim phía sau để giữ tạm, và hỏi thợ về cách gắn chốt mà không làm hỏng nguyên bản.
Gắn thêm lớp giữ thứ hai cho món đang có
Phần lớn lắc tay vàng có thể được gắn thêm dây an toàn sau khi mua. Thợ sẽ hàn một khoen nhỏ ở mỗi đầu lắc, gắn đoạn xích mảnh cùng tuổi vàng và một khoá tí hon. Với lắc tennis đính đá, thợ cần cẩn thận nhiệt hàn gần các ô đá; nên hỏi trước tiệm có cần tháo đá gần khoá không. Chốt số 8 cũng có thể gắn thêm vào khoá hộp chưa có.
Với cài áo, việc phổ biến nhất là thay móc chữ C đơn giản bằng móc có chốt xoay. Đây là sửa chữa nhỏ, nhưng cần thợ quen làm vì phải hàn sát chỗ bản lề kim. Nếu cài áo có giá trị cổ, như đã nói ở trên, cân nhắc giữ nguyên móc và dùng biện pháp tạm như nút chặn kim.
Khi đem đi gắn thêm, nhờ tiệm cân món đồ trước và sau, ghi vào biên nhận phần kim loại mới thêm vào. Mang theo lúc nhận để thử cài mở lớp giữ thứ hai ngay tại quầy, xem có dễ thao tác với chính người sẽ đeo không. Một lớp giữ thứ hai quá khó cài sẽ bị bỏ qua, và như vậy là không có.
Thói quen nhỏ giữ được món lớn
Lớp giữ thứ hai tốt đến đâu cũng không thay được vài thói quen đơn giản. Một là kiểm khoá mỗi lần đeo: không chỉ nhìn, mà kéo nhẹ hai đầu lắc hoặc lay nhẹ cài áo. Hai là tháo lắc tay trước khi làm việc tay chân, dọn nhà, tập thể dục, xách hàng nặng. Ba là khi về nhà, tháo lắc và cài áo ra đặt vào chỗ cố định, không để trên bồn rửa tay, mép bàn, túi áo khoác.
Thói quen thứ tư hay bị quên: sờ cổ tay khi ra khỏi xe, khỏi tàu, khỏi quán. Những nơi có cửa, có ghế, có túi xách là nơi lắc hay bị kéo bung. Một cái sờ tay nhanh lúc đứng dậy giúp bạn phát hiện lắc lỏng ngay tại chỗ, thay vì về nhà mới biết.
Thói quen thứ năm dành cho cài áo: cài kim theo chiều đi xuống hoặc theo chiều ngang sao cho trọng lượng món đồ không kéo kim bật khỏi móc. Kim cài ngược chiều với trọng lực, trên vải mỏng, là cách dễ mất cài áo nhất.
Lớp giữ thứ hai trên những món khác
Vòng cứng có bản lề. Vòng tay cứng mở bằng bản lề chịu lực bật của chính nó mỗi khi cổ tay gập. Khoá ở phía đối diện bản lề vì thế nên có chốt số 8 hoặc lẫy gạt; vòng không có lớp giữ thứ hai hay bật mở khi bị va vào cạnh bàn.
Lắc chân. Lắc chân hay mất khi đi giày, cởi giày, đi qua cỏ, ra biển. Nhiều lắc chân dùng khoá lò xo tròn nhỏ, không có dây an toàn. Với lắc chân có giá trị, khoá càng cua cỡ vừa và khoen hàn kín là đủ an toàn hơn nhiều, không cần thêm dây.
Kẹp cà vạt, khuy măng sét. Khuy măng sét kiểu cần gập có cơ chế giữ khá chắc; kiểu thanh xoay cần xoay hết góc mới khoá. Kẹp cà vạt kiểu lò xo yếu dần theo thời gian và hay trượt khỏi vải; kiểm độ kẹp định kỳ.
Mặt dây gắn bằng móc bấm. Móc treo kiểu bấm mở được, dùng để thay mặt, có một lẫy nhỏ. Lẫy mỏi là mặt rơi. Nếu bạn ít khi đổi mặt, nhờ thợ khoá cố định móc lại.
Charm treo trên lắc. Mỗi charm là một điểm có thể rơi. Charm có ý nghĩa kỷ niệm nên treo bằng khoen hàn kín hoặc khoen xoắn hai vòng thay cho khoen hở.
Khi lớp giữ thứ hai đã làm việc: cần làm gì tiếp
Nếu một ngày bạn thấy lắc đang treo lủng lẳng nhờ dây an toàn, hoặc cài áo đang đung đưa vì kim tuột nhưng chốt xoay vẫn giữ, đó là lúc lớp giữ thứ hai vừa làm đúng việc. Đừng cài lại khoá chính rồi đeo tiếp như không có gì. Khoá chính đã mở ngoài ý muốn một lần thì nhiều khả năng sẽ mở lần nữa.
Tháo món đồ ra, cất vào túi có khoá kéo hoặc hộp nhỏ. Về nhà, kiểm khoá chính: lưỡi gà khoá hộp có còn doãng, lò xo khoá càng cua có còn bật về, kim cài áo có bị cong. Kiểm cả dây an toàn vừa chịu lực, vì có thể nó đã bị kéo giãn hoặc khoá tí hon đã mỏi. Đem đi chỉnh trước khi đeo lại.
Khi mang tới tiệm, kể rõ lúc đó bạn đang làm gì: đang xách túi, đang cởi áo khoác hay đang gõ máy tính. Thông tin này giúp thợ đoán khoá bị mở do lực kéo, do bị ấn nút hay do mỏi, từ đó chỉnh đúng chỗ hoặc gợi ý đổi kiểu khoá hợp với thói quen của bạn hơn.
Câu hỏi thường gặp
Lắc tay có dây an toàn còn cần chốt số 8 không?
Không bắt buộc, vì cả hai đều là lớp giữ thứ hai. Một số lắc giá trị cao có cả hai: chốt số 8 giữ khoá hộp không mở, dây an toàn giữ lắc nếu cả khoá lẫn chốt đều hỏng. Với lắc đeo hằng ngày, một lớp giữ thứ hai được cài thường xuyên là quan trọng nhất.
Dây an toàn trên lắc có làm lắc trông vướng không?
Dây an toàn làm đúng cách rất mảnh và chùng nhẹ khi khoá đóng, nên gần như không thấy, nhất là ở mặt dưới cổ tay. Nếu dây an toàn lộ rõ hoặc căng, có thể dây quá ngắn hoặc gắn sai vị trí, nhờ tiệm chỉnh lại.
Trâm cài áo hay bị rơi kim khỏi móc thì làm sao?
Kiểm xem móc có chốt xoay hay chỉ là móc chữ C hở. Móc hở nên được thay bằng móc có chốt, hoặc tạm dùng nút chặn kim gắn sau. Cũng kiểm kim có bị cong không, vì kim cong không nằm sâu trong móc. Cài kim theo chiều hợp với trọng lượng món đồ.
Gắn dây an toàn vào lắc có làm giảm giá trị lắc không?
Thường không, nếu dây cùng tuổi kim loại và được gắn gọn gàng; nhiều người mua còn đánh giá cao chi tiết này. Với lắc cổ có giá trị sưu tầm, mọi thay đổi so với nguyên bản đều cần cân nhắc, nên hỏi người hiểu về đồ cổ trước.
Khoá kép có khó cài hơn khoá đơn không?
Có, vì phải bấm hai cần gạt hoặc làm hai thao tác. Đây chính là mục đích: khó tự mở ngoài ý muốn thì cũng hơi khó mở có chủ ý. Với người tay yếu, khoá kép có thể là gánh nặng; khi đó dây an toàn với khoá tí hon cỡ lớn hơn một chút có khi dễ hơn.
Có cần lớp giữ thứ hai cho dây chuyền cổ không?
Ít cần hơn lắc tay, vì dây cổ ít va chạm hơn và khi khoá bung, dây thường vướng lại trên cổ áo hoặc cổ. Với dây có mặt giá trị cao, cách hiệu quả hơn là dùng khoá càng cua cỡ đúng, khoen nối hàn kín và kiểm khoá định kỳ.
