Dây bi là kiểu dây gồm những hạt tròn nhỏ (bi) xếp liền nhau, giữa hai hạt có một đoạn nối ngắn giấu bên trong, nên nhìn từ ngoài chỉ thấy một chuỗi bi tròn đều. Ngoài dây bi liền, ở tiệm còn có dây bi cách quãng (những hạt bi đặt thưa trên một sợi dây mảnh) và dây bi phay (bề mặt bi được cắt tạo điểm lấp lánh).
Nhiều người biết dây bi qua những sợi dây thép đeo thẻ tên của quân nhân trong phim ảnh, hay những sợi dây treo móc khoá. Nhưng dây bi bằng vàng, bạc là một kiểu trang sức có lịch sử riêng, được ưa chuộng vì vẻ tròn đầy, nhịp đều và cảm giác mát, trơn khi chạm vào da. Dây bi cũng có điểm khác hẳn các kiểu dây mắt xích: khoá của nó thường là một kiểu khoá riêng, và các hạt bi thường rỗng.
Bài này giải thích cấu tạo dây bi, các biến thể hay gặp, khoá bi hoạt động thế nào, những điểm yếu cần biết, cách treo mặt dây trên dây bi và cách giữ cho các hạt bi luôn tròn, sáng. Phần cuối có một ví dụ giả định về việc chọn dây bi để đeo thẻ khắc tên, tình huống rất hay gặp, để bạn thấy những chi tiết nhỏ như độ dày hạt và loại khoá ảnh hưởng thế nào tới tuổi thọ của sợi dây.
Cấu tạo một sợi dây bi
Mỗi hạt bi trên dây bi liền thường là một quả cầu nhỏ rỗng ruột, được dập từ tấm kim loại mỏng. Bên trong, hai hạt kề nhau được nối bằng một đoạn dây kim loại ngắn có hai đầu loe ra, giống hình quả tạ nhỏ. Đầu loe nằm trong lòng hạt bi, giữ hạt không tuột ra, còn đoạn giữa luồn qua lỗ nhỏ trên hạt. Nhờ đoạn nối này, dây uốn mềm theo mọi hướng.
Vì hạt bi rỗng, dây bi nhẹ hơn nhiều so với vẻ tròn đầy của nó. Với dây bi bằng vàng, có loại hạt dập mỏng và có loại hạt dày hơn, chắc hơn. Cách nhận biết ban đầu vẫn là cầm trên tay so trọng lượng với kích thước hạt, và hỏi người bán về độ dày của hạt.
Ở dây bi cách quãng, mỗi hạt bi được hàn cố định hoặc lồng vào một sợi dây mắt xích mảnh, cách nhau những khoảng đều. Kiểu này nhẹ, thoáng và được nhiều người chọn để đeo trơn sát cổ. Hạt bi trên dây cách quãng thường là bi đặc hoặc bi phay, gắn chặt vào dây nền.
Các kiểu dây bi hay gặp
Tên gọi ở tiệm có thể khác nhau. Bảng dưới phân theo cấu tạo và cách đeo.
| Kiểu | Cấu tạo | Vẻ ngoài | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Bi liền trơn | Hạt bi rỗng nối liền bằng đoạn nối ẩn | Tròn đều, bóng mịn | Treo mặt nhẹ, đeo trơn |
| Bi phay | Bề mặt hạt được cắt tạo mặt phẳng nhỏ | Lấp lánh như có đá | Đeo trơn, dịp tiệc |
| Bi cách quãng | Hạt bi gắn thưa trên dây mắt xích mảnh | Thoáng, nhẹ, có nhịp | Đeo sát cổ, xếp lớp |
| Bi bầu dục, bi trụ | Hạt hình bầu dục hoặc trụ ngắn thay vì tròn | Hiện đại, khác lạ | Đeo trơn |
| Bi xen kẽ | Bi to xen bi nhỏ, hoặc bi xen mắt xích | Nhịp phong phú | Đeo trơn, phong cách cá tính |
Dây bi liền trơn là kiểu đơn giản và phổ biến nhất. Dây bi cách quãng là kiểu nhẹ nhàng, hợp đeo hằng ngày với trang phục đơn giản.
Khoá bi: kiểu khoá riêng của dây bi
Dây bi liền thường không dùng khoá càng cua như dây mắt xích. Thay vào đó, nó dùng khoá bi, còn gọi là đầu nối bi: một ống nhỏ có rãnh ở hai đầu. Hạt bi cuối cùng ở mỗi đầu dây được ấn vào rãnh, ống giữ hạt bi lại. Muốn mở, bạn kéo nhẹ hạt bi ra khỏi rãnh theo hướng của khe hở.
Khoá bi có ưu điểm là nhỏ, gọn, gần như không thấy khi đeo, và dây có thể cắt ở bất kỳ hạt nào rồi gắn khoá lại, rất tiện để chỉnh độ dài. Một số khoá bi trên dây thép được thiết kế để tự bung ra khi bị kéo mạnh, như một cơ chế an toàn giúp dây không siết vào cổ khi vướng vào máy móc.
Nhược điểm là khoá bi bằng vàng, bạc trang sức có thể lỏng dần sau nhiều lần mở đóng, và dây có thể tuột ra khi bị giật. Nhiều tiệm thay khoá bi bằng khoá càng cua hoặc khoá lò xo cho dây bi trang sức để chắc hơn. Khi mua, hỏi xem dây có khoá gì, và nếu là khoá bi, thử mở đóng vài lần để cảm nhận độ chặt.
Điểm yếu của dây bi cần biết
Hạt bi rỗng dễ móp. Hạt dập mỏng có thể bị móp khi bị kẹp, bị đè hoặc bị cắn. Một hạt móp không làm dây đứt, nhưng nhìn thấy rõ vì phá vỡ vẻ tròn đều.
Đoạn nối có thể tuột. Nếu bị giật mạnh, đoạn nối ẩn có thể bị kéo khỏi hạt bi, dây đứt ở giữa hai hạt. Sửa được nhưng thường phải thay vài hạt quanh đó.
Khó sửa hơn dây mắt tròn. Hàn trên hạt bi rỗng dễ làm chảy lủng hạt. Thợ thường thay một đoạn dây bi cùng cỡ hơn là hàn từng hạt.
Bụi lọt vào hạt. Lỗ trên hạt bi là chỗ nước, xà phòng và bụi lọt vào. Lâu ngày có thể làm hạt xỉn từ bên trong, nhất là với bạc.
Khoá bi lỏng dần. Như đã nói, khoá bi lỏng sau nhiều lần mở đóng. Kiểm định kỳ và thay khoá nếu thấy dây dễ tuột.
Treo mặt dây trên dây bi
Dây bi liền trơn treo được mặt dây nhẹ. Mặt dây trượt trên dây bi khá êm vì bề mặt tròn đều, nhưng khoen treo phải đủ rộng để luồn qua hạt bi, không chỉ qua đoạn nối. Nếu khoen nhỏ hơn đường kính hạt, mặt dây sẽ không trượt qua được, và có khi phải tháo khoá bi mới luồn mặt vào được.
Mặt dây nặng treo trên dây bi rỗng mỏng có thể làm các hạt ở điểm treo bị ép, móp dần, và đoạn nối ở đó chịu lực liên tục. Với mặt nặng, nên chọn dây bi có hạt dày hoặc chuyển sang dây mắt xích chắc hơn. Thẻ tên, mặt chữ mỏng, mặt tròn nhỏ là những loại mặt hợp với dây bi nhất.
Dây bi cách quãng thì không hợp treo mặt, vì mặt dây sẽ trượt và kẹt lại ở giữa hai hạt bi, không nằm ở chính giữa được. Kiểu dây này đẹp nhất khi đeo trơn, để nhịp hạt bi làm điểm nhấn trên cổ.
Vệ sinh dây bi đúng cách
Vì hạt bi có lỗ và rỗng bên trong, vệ sinh dây bi cần một chút cẩn thận hơn dây mắt xích:
- Ngâm ngắn: chỉ ngâm dây trong nước ấm pha vài giọt nước rửa bát dịu nhẹ khoảng năm đến mười phút.
- Chải nhẹ bằng bàn chải lông mềm, đặc biệt ở khe giữa các hạt.
- Xả nhanh trong bát nước sạch, không xả dưới vòi.
- Thấm khô ngay bằng khăn bông, lăn nhẹ dây trong khăn để hút nước ở khe.
- Để khô hẳn trong không khí vài giờ trước khi cất, cho nước trong hạt bay hết.
- Không dùng máy rửa siêu âm cho dây bi rỗng mỏng, rung có thể làm móp hoặc tuột đoạn nối.
Nếu dây bi bạc xỉn đen, việc làm sáng bạc thuộc chủ đề riêng về trang sức bạc. Với dây bi vàng, nước ấm và bàn chải mềm là đủ.
Dây bi hợp với ai và hợp đeo khi nào
Dây bi liền trơn hợp với người thích vẻ cổ điển, tròn trịa, hơi hướng thể thao. Dây bi phay hợp người thích lấp lánh mà không muốn đá, đeo đi tiệc hay đi chơi tối. Dây bi cách quãng nhẹ nhàng, nữ tính, đeo sát cổ với áo cổ tròn, áo hai dây, áo hở vai đều hợp.
Với trẻ em và người lớn tuổi, dây bi rỗng mỏng không phải lựa chọn tốt nhất: trẻ có thể cắn làm móp hạt, còn người lớn tuổi có thể khó mở đóng khoá bi nhỏ. Nếu muốn tặng dây bi cho người lớn tuổi, hãy nhờ tiệm thay khoá to và dễ cài hơn.
Dây bi cũng là lựa chọn quen thuộc để đeo thẻ tên, thẻ khắc kỷ niệm, mặt chữ cái. Trong trường hợp đó, hãy chọn hạt bi đủ dày, kiểm khoá chắc chắn, và tháo dây khi ngủ hoặc khi chơi thể thao, vì thẻ tên có cạnh dẹt dễ kéo dây khi bị vướng.
Ví dụ giả định: chọn dây bi để đeo thẻ khắc tên
Ví dụ giả định: một sinh viên ở Huế muốn đeo một thẻ kim loại nhỏ khắc tên cha mẹ, kiểu thẻ dẹt hình chữ nhật. Ở tiệm, có ba lựa chọn: một sợi dây bi liền hạt mảnh dùng khoá bi, một sợi dây bi hạt dày hơn dùng khoá càng cua, và một sợi dây cable bản vừa.
Thợ giải thích: thẻ dẹt có hai góc, khi cúi người hay chạy, thẻ đập vào ngực và kéo dây theo từng nhịp. Với dây hạt mảnh và khoá bi, lực kéo lặp lại dễ làm khoá lỏng và hạt ở điểm treo móp dần. Dây hạt dày với khoá càng cua chịu được tốt hơn, vẫn giữ vẻ dây bi mà sinh viên thích. Dây cable thì bền nhất nhưng không có vẻ tròn đầy của bi.
Bạn sinh viên chọn dây bi hạt dày, khoá càng cua, và được dặn tháo dây khi chơi bóng đá. Ví dụ này cho thấy cùng là dây bi, chi tiết hạt dày hay mỏng và loại khoá có thể quyết định sợi dây đeo được vài tháng hay vài năm.
Câu hỏi thường gặp
Dây bi có dễ đứt không?
Dây bi chịu lực kéo vừa phải. Điểm yếu là đoạn nối ẩn giữa hai hạt có thể tuột khi bị giật mạnh, và khoá bi có thể lỏng dần. Dây bi có hạt dày và khoá càng cua chắc tay thường bền hơn nhiều so với dây hạt mỏng dùng khoá bi.
Dây bi có cắt ngắn được không?
Được, đây là ưu điểm của dây bi. Thợ cắt ở đoạn nối giữa hai hạt bất kỳ rồi gắn lại khoá. Với khoá bi, bạn thậm chí có thể tự cắt dây thép, nhưng với dây trang sức vàng bạc, nên để thợ làm để khoá được gắn chắc.
Hạt bi bị móp có sửa được không?
Hạt móp nhẹ đôi khi thợ đẩy được ra từ bên trong qua lỗ, nhưng không phải lúc nào cũng trở lại tròn hoàn toàn. Hạt móp nặng thường phải thay hạt mới hoặc thay cả đoạn dây. Hỏi tiệm có sẵn đoạn dây cùng cỡ hạt không.
Dây bi phay khác dây bi trơn thế nào?
Dây bi phay có bề mặt hạt được cắt thành nhiều mặt phẳng nhỏ, nên lấp lánh hơn khi bắt sáng. Dây bi trơn có bề mặt tròn bóng, cho ánh sáng dịu, liền mạch. Độ bền tương đương, nhưng bi phay mất một ít kim loại ở mặt cắt nên hạt mỏng hơn đôi chút.
Dây bi có hợp làm dây đeo thẻ tên cho trẻ không?
Cần cân nhắc. Trẻ có thể cắn làm móp hạt, và mọi loại dây đeo cổ đều có nguy cơ vướng siết với trẻ nhỏ. Nếu dùng, hãy chọn dây có cơ chế tự bung khi bị kéo mạnh, và không để trẻ đeo dây khi ngủ hay khi chơi không có người lớn trông.
Có đeo dây bi khi tắm được không?
Không nên. Nước và xà phòng lọt vào hạt bi qua lỗ, đọng lại bên trong, lâu ngày làm hạt xỉn và có thể gây mùi. Tháo dây trước khi tắm, bơi hay rửa bát, và để dây khô hẳn nếu chẳng may bị ướt.
