Dây rắn (snake chain) và dây xương cá (herringbone) là hai kiểu dây có bề mặt gần như liền mạch: dây rắn tròn, trơn, uốn mềm như thân rắn; dây xương cá dẹt, bóng, nằm phẳng như một dải lụa kim loại. Chúng không có những mắt xích hở như các kiểu dây quen thuộc, mà được ghép từ những mảnh kim loại nhỏ xếp khít vào nhau.
Chính cấu tạo khít này làm cả hai kiểu dây đẹp và sang, nhưng cũng làm chúng có chung một điểm yếu: khi bị gập gắt, bị thắt nút hay bị kẹp, các mảnh nhỏ biến dạng và không trở lại như cũ. Một vết gập trên dây xương cá thường hiện rõ như một nếp nhăn không thể là phẳng, còn dây rắn gập thì có một khúc cong cứng.
Bài này giải thích cấu tạo của hai kiểu dây, vì sao chúng sợ bị gập, cách nhận ra dây đã bị tổn thương, có sửa được không, và những thói quen đeo, cất giúp chúng giữ được vẻ trơn bóng lâu năm.
Dây rắn được làm thế nào
Dây rắn được tạo từ những mảnh kim loại hình vòng cung hoặc hình chén nhỏ, xếp lồng sát vào nhau thành một ống tròn mềm. Mỗi mảnh ôm một phần mảnh kế tiếp, giống như vảy rắn chồng lên nhau. Vì các mảnh rất khít, bề mặt dây gần như liền, chỉ thấy những đường vân mảnh chạy chéo, và dây có độ uốn đều như một sợi cáp mềm.
Nhờ tiết diện tròn và bề mặt trơn, dây rắn trượt qua da rất êm, ít mắc tóc, và mặt dây trượt dễ dàng trên nó. Dây rắn mảnh hay được dùng để treo mặt nhỏ; dây rắn bản vừa đeo trơn đã đủ là một món trang sức gọn gàng, hiện đại. Có biến thể dây rắn vuông hoặc dây rắn dẹt, cùng nguyên lý nhưng tiết diện khác.
Điểm cần biết: dây rắn chỉ uốn mềm được trong một giới hạn. Nó uốn thành vòng cung rộng rất dễ, nhưng nếu bị gập thành góc nhọn, các mảnh ở mặt trong bị ép, mảnh ở mặt ngoài bị kéo căng, và sau khi duỗi ra sẽ để lại một đoạn cong cứng hoặc một chỗ lồi lõm thấy rõ.
Dây xương cá được làm thế nào
Dây xương cá, tên tiếng Anh herringbone, được tạo từ những mảnh kim loại dẹt hình chữ V xếp nghiêng sát nhau theo hai hướng xen kẽ. Nhìn từ trên xuống, các mảnh tạo thành hoa văn giống bộ xương cá trích, nên có tên như vậy. Dây nằm phẳng hoàn toàn trên da, bề mặt bóng liền, phản chiếu ánh sáng như một dải nước.
Vì dẹt và phẳng, dây xương cá rất đẹp khi đeo sát cổ hoặc ngay xương quai xanh, nằm như một đường viền sáng. Nhưng nó chỉ uốn mềm theo một hướng, tức là uốn quanh cổ. Nó gần như không uốn được theo chiều ngang của dải, và hoàn toàn không chịu được bị vặn xoắn hay gập góc.
Vì vậy dây xương cá là kiểu dây được thợ kim hoàn xem là "khó tính" nhất. Một vết gập trên dây xương cá thường để lại nếp hằn vĩnh viễn, các mảnh chữ V bị lệch hướng và không còn phản chiếu đều. Đây là lý do nhiều thợ khuyên không treo mặt lên dây xương cá: mặt dây kéo lệch dải dây và dễ tạo nếp.
So sánh dây rắn và dây xương cá
Hai kiểu dây có nhiều điểm chung nhưng khác nhau ở hình dạng và mức độ "khó tính".
| Điểm so | Dây rắn | Dây xương cá |
|---|---|---|
| Tiết diện | Tròn (có biến thể vuông, dẹt) | Dẹt, phẳng |
| Bề mặt | Trơn, vân chéo mảnh | Bóng liền, hoa văn chữ V |
| Uốn mềm | Mọi hướng nhưng chỉ theo vòng cung rộng | Chỉ một hướng quanh cổ |
| Khi bị gập | Để lại đoạn cong cứng hoặc lồi lõm | Để lại nếp hằn rõ, thường không sửa được |
| Treo mặt dây | Được với mặt nhẹ | Không khuyến khích |
| Độ rối | Ít rối nhưng thắt nút là hỏng | Gần như không tự rối, nhưng dễ bị vặn xoắn |
Nếu bạn thích vẻ trơn bóng mà vẫn muốn dây dễ sống hơn, dây rắn bản vừa là lựa chọn an toàn hơn dây xương cá. Nếu bạn thích dây xương cá, hãy xem nó như một món đeo cần chăm sóc kỹ.
Những tình huống làm dây bị gập
Ngủ đeo dây. Khi trở mình, dây bị gập dưới gáy hoặc bị kẹp giữa gối và vai. Đây là nguyên nhân phổ biến nhất làm dây xương cá có nếp hằn.
Cất dây vo tròn. Nhét dây vào túi nhỏ hay ngăn ví, dây bị gập nhiều chỗ. Với dây rắn, có thể tự thắt nút trong túi.
Tháo dây vội. Kéo dây qua đầu khi chưa mở khoá, hoặc gập dây làm đôi trong tay để tháo, tạo góc gập ở chỗ cầm.
Treo mặt nặng. Mặt dây nặng kéo dây thành chữ V sắc ở điểm treo, lâu ngày tạo góc gập cố định ở đó.
Để trẻ nhỏ cầm nghịch. Trẻ hay nắm, vặn, gập dây. Một lần vặn mạnh có thể đủ làm dây xương cá hỏng hẳn.
Mắc vào cổ áo, khoá kéo. Dây vướng vào khoá kéo áo khoác rồi bị giật, đoạn đó có thể bị gập hoặc bị kẹp dẹp.
Dây đã bị gập: sửa được tới đâu
Với dây rắn bị gập nhẹ, thợ có thể nắn lại bằng cách lăn dây giữa hai mặt phẳng hoặc dùng dụng cụ chuyên dùng, giúp đoạn cong bớt cứng. Nhưng thường vẫn còn dấu vết nhẹ khi nhìn kỹ dưới ánh sáng. Nếu chỗ gập có mảnh bị nứt, cách an toàn là cắt bỏ đoạn đó và nối lại, dây sẽ ngắn đi một chút.
Với dây xương cá, nếp hằn rất khó xoá. Thợ có thể ép phẳng phần nào, nhưng các mảnh chữ V đã lệch hướng thì phản chiếu ánh sáng khác phần còn lại, nên nếp vẫn hiện ra. Nhiều thợ sẽ nói thẳng rằng dây xương cá bị gập rõ thì gần như không trở lại như mới, và khuyên thay đoạn hoặc thay dây.
Vì vậy, với hai kiểu dây này, phòng tránh quan trọng hơn sửa chữa. Hãy xem lại các tình huống ở trên và đổi những thói quen làm dây gập. Một sợi dây xương cá được giữ cẩn thận vẫn có thể đẹp nhiều năm; một sợi bị ngủ đè vài lần thì có thể hỏng chỉ sau vài tuần.
Cách cất dây rắn và dây xương cá
Cất đúng cách giải quyết phần lớn rủi ro bị gập. Một số cách đơn giản mà thợ hay khuyên:
- Trải dây thẳng trong hộp dài có lót mềm, hoặc treo dây lên giá treo trang sức.
- Cài khoá lại trước khi cất, để dây không luồn vào chính nó.
- Với dây xương cá, đặt dây nằm phẳng, không để chồng lên món khác.
- Khi đi xa, luồn dây rắn qua một ống hút sạch; với dây xương cá, kẹp giữa hai tấm bìa mềm.
- Không quấn dây quanh vật nhỏ như hộp son, ống kem, vì sẽ tạo nhiều điểm cong gắt.
- Cất riêng, không để chung với dây mắt xích khác có thể móc vào.
- Tháo dây trước khi ngủ, tắm, tập thể thao và đặt ngay vào chỗ cất.
Những thói quen này có vẻ cầu kỳ, nhưng chỉ mất vài giây mỗi ngày. Với dây xương cá, đó gần như là điều kiện để dây sống lâu.
Có nên mua dây rắn, dây xương cá không
Nếu bạn thích dây trơn bóng, gọn gàng, hiện đại và sẵn sàng chăm sóc kỹ, hai kiểu dây này đáng có trong tủ trang sức. Dây rắn hợp đeo hằng ngày với mặt nhỏ; dây xương cá hợp đeo trơn trong những dịp muốn có điểm nhấn sáng ở cổ, với áo cổ tim, cổ thuyền hoặc áo hở vai.
Nếu bạn hay quên tháo dây khi ngủ, có con nhỏ hay níu cổ, hoặc làm việc tay chân nhiều, dây rắn và dây xương cá có thể không hợp làm dây đeo thường xuyên. Một kiểu dây mắt xích như dây chữ O, dây curb sẽ bền bỉ hơn trong những hoàn cảnh đó và vẫn sửa được dễ dàng.
Dù chọn kiểu nào, nên mua dây có bản vừa phải thay vì quá mảnh. Dây rắn và dây xương cá rất mảnh trông thanh nhưng dễ gập hơn nhiều so với dây bản vừa. Hỏi người bán về chất liệu, tuổi vàng, và chính sách sửa khi dây bị gập, vì đây là kiểu hỏng thường gặp nhất của hai loại dây này.
Chọn bản dây và cách đeo cho từng kiểu
Với dây rắn, bản vừa là điểm cân bằng tốt nhất: đủ dày để chịu được những cú gập nhẹ ngoài ý muốn, đủ mảnh để đeo cùng mặt nhỏ. Dây rắn rất mảnh thường đi kèm mặt dây giá trị thấp, trông thanh nhưng đứt và gập nhanh. Dây rắn bản to ít gặp hơn, đeo trơn tạo cảm giác như một vòng cổ kim loại mềm.
Với dây xương cá, bản dây quyết định nó nằm trên cổ ra sao. Bản hẹp nằm như một đường viền sáng mảnh, hợp cổ thanh và áo cổ tim. Bản rộng nằm như một dải kim loại, rất nổi bật nhưng cũng cứng hơn, dễ bị lật mép khi cúi đầu. Dây xương cá đẹp nhất khi đeo ở độ dài vừa xương quai xanh, nơi cổ cong đều, dây không bị bẻ góc.
Một gợi ý từ thợ: khi thử dây xương cá ở quầy, hãy cúi đầu, quay đầu sang hai bên và ngửa cổ. Nếu dây bị lật mép hay gập nhẹ ngay ở những cử động đó, độ dài hoặc bản dây chưa hợp với cổ bạn. Đổi sang dài hơn một chút hoặc hẹp hơn một chút thường giải quyết được.
Câu hỏi thường gặp
Dây xương cá có treo mặt được không?
Về kỹ thuật thì treo được mặt rất nhẹ, nhưng nhiều thợ không khuyến khích. Mặt dây kéo lệch dải dây phẳng, dễ tạo nếp ở điểm treo. Dây xương cá đẹp nhất khi đeo trơn. Nếu muốn treo mặt, dây rắn hoặc dây box là lựa chọn phù hợp hơn.
Dây rắn bị thắt nút có gỡ được không?
Gỡ được nếu nút còn lỏng: đặt dây lên mặt phẳng, dùng hai đầu kim nới nút nhẹ nhàng từ trong ra, không kéo hai đầu dây. Nếu nút đã bị kéo chặt, dây thường đã gập ở đó. Nên mang ra tiệm để thợ gỡ và đánh giá có cần thay đoạn không.
Vì sao dây xương cá bị xoắn vặn khi đeo?
Dây xương cá chỉ uốn được theo một hướng. Nếu khi đeo, dây bị lật mặt hoặc vặn một vòng, nó sẽ cố trở lại và tạo áp lực lên các mảnh. Khi đeo, nên để dây nằm phẳng quanh cổ, không vặn. Nếu dây cứ tự lật, có thể nó đã bị tổn thương ở đâu đó.
Dây rắn có dễ đứt không?
Dây rắn chịu lực kéo khá tốt khi kéo thẳng. Điểm yếu của nó là bị gập gắt hoặc bị kẹp. Dây rắn rất mảnh thì yếu hơn, có thể đứt khi bị giật mạnh. Chỗ dễ đứt thường là đoạn sát khoá, nơi dây được gắn vào đầu bịt.
Có nên đeo dây xương cá hằng ngày không?
Có thể, nếu bạn làm việc văn phòng, nhớ tháo dây khi ngủ, khi tắm, khi chơi với trẻ nhỏ. Dây xương cá đeo hằng ngày mà không tháo thường có nếp hằn sau một thời gian ngắn. Nếu bạn muốn một sợi dây đeo không cần nghĩ, nên chọn kiểu khác.
Dây rắn vàng trắng có bị ngả màu không?
Dây vàng trắng thường được xi rhodium cho trắng sáng. Lớp xi mòn dần, nhất là ở đoạn sau gáy cọ vào cổ áo, lộ màu ngà nhạt. Có thể mang dây đi xi lại. Dây vàng vàng và vàng hồng không cần xi nên không gặp chuyện này.
