Để đeo hằng ngày, lắc tay bền nhất thường là kiểu mắt đặc, mắt to vừa và nối lỏng như mắt dẹt xoắn hay mắt tròn kiểu xích; kiểu dễ hỏng nhất là các dây liền dạng tấm như xương cá, dây rắn mảnh, và mọi loại mắt rỗng. Lý do nằm ở cách các mắt chịu lực khi cổ tay gập, va và bị kéo.
Bài về kiểu mắt dây chuyền trên trang đã giới thiệu tên gọi và dáng vẻ từng kiểu. Bài này chỉ hỏi một câu hẹp hơn: đeo ở cổ tay, nơi va chạm nhiều gấp mấy lần cổ, thì kiểu nào sống lâu. Câu trả lời giúp bạn chọn lắc đeo đi làm, đi chợ, ôm con mà không phải lo đứt hay gập.
Cổ tay khác cổ ở chỗ nào
Dây chuyền nằm yên trên ngực, chủ yếu chịu lực kéo nhẹ do trọng lượng mặt. Lắc tay thì khác: cổ tay gập lên xuống hàng nghìn lần một ngày, chạm mép bàn khi gõ phím, quệt vào cửa xe, mắc vào quai túi, cọ với đồng hồ, bị tay kia bóp khi rửa. Mỗi kiểu chạm đó tạo một loại lực khác nhau lên mắt lắc.
Có ba loại lực chính cần để ý. Lực kéo, khi lắc mắc vào vật gì và bị giật, làm giãn mắt và bung khoá. Lực gập, khi lắc bị đè gấp lại, làm các kiểu dây liền bị gãy nếp. Lực va, khi lắc đập vào mặt cứng, làm móp mắt rỗng và trầy bề mặt. Một kiểu mắt tốt cho cổ tay là kiểu chịu được cả ba ở mức chấp nhận được.
Vì vậy, một kiểu mắt rất đẹp khi đeo cổ có thể là lựa chọn tồi cho cổ tay. Dây rắn mảnh hay xương cá nằm trên cổ sáng bóng như dải lụa, nhưng ở cổ tay chỉ một lần bị đè gập khi ngủ là để lại vết gãy vĩnh viễn. Ngược lại, kiểu mắt xích tròn trông bình thường lại là kiểu ít phải sửa nhất.
So các kiểu mắt khi đeo ở cổ tay
Bảng xếp theo trải nghiệm phổ biến của người đeo và thợ sửa, giả định cùng chất liệu và cùng độ dày tương đối. Mắt đặc hay rỗng ảnh hưởng còn lớn hơn kiểu mắt, phần đó nói riêng ở dưới.
| Kiểu mắt | Chịu va | Chịu gập | Dễ sửa khi đứt | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Mắt tròn kiểu xích (cable, rolo) | Tốt | Rất tốt | Dễ | Kiểu ít hỏng vặt nhất, dễ gắn charm |
| Mắt dẹt xoắn (curb) | Tốt | Tốt | Dễ | Nằm phẳng trên cổ tay, ít xoắn |
| Mắt to dày kiểu cuban | Rất tốt nếu đặc | Tốt | Trung bình | Nặng; bản rỗng thì móp dễ |
| Mắt xen dài ngắn (figaro) | Tốt | Tốt | Dễ | Như mắt dẹt, có nhịp trang trí |
| Mắt hộp vuông (box) | Trung bình | Trung bình | Trung bình | Mắt mảnh dễ bị bóp méo |
| Dây xoắn thừng (rope) | Tốt | Trung bình | Khó | Đứt một chỗ thì nối khó liền mạch |
| Dây rắn (snake) | Trung bình | Kém | Khó | Gập một lần là có thể gãy nếp |
| Dây xương cá (herringbone) | Kém | Rất kém | Rất khó | Gập là nếp vĩnh viễn, hợp đeo dịp |
Bảng không có nghĩa là bỏ hẳn các kiểu dây liền; chúng đẹp và có chỗ đứng riêng. Chỉ là nếu bạn cần một chiếc lắc đeo suốt ngày, làm việc tay chân nhẹ, thì các kiểu ở nửa trên bảng an toàn hơn. Kiểu dây liền nên tháo ra khi ngủ, khi xách đồ nặng, và cất thẳng.
Mắt đặc hay mắt rỗng: yếu tố quyết định nhiều hơn kiểu mắt
Mắt rỗng nhẹ và nhìn to. Cùng kích thước mắt, bản rỗng nhẹ hơn nhiều so với bản đặc, nên lắc trông bề thế mà vẫn nhẹ tay. Đó là lý do lắc mắt to bản rỗng phổ biến ở quầy.
Nhưng mắt rỗng móp khi va. Thành mắt rỗng mỏng, va vào mép bàn đá, cửa xe là lõm vào. Mắt lõm có thể không còn khớp với mắt bên cạnh, lắc bị cứng ở đoạn đó. Thợ gần như không làm phồng lại được.
Mắt rỗng khó sửa khi đứt. Hàn vào thành mỏng dễ thủng, dễ làm biến dạng mắt bên cạnh. Nhiều thợ sẽ khuyên thay cả đoạn.
Cách nhận biết. Cầm hai lắc cùng cỡ mắt, bản rỗng nhẹ bất ngờ. Nhìn kỹ đôi khi thấy đường nối hoặc lỗ rất nhỏ ở mắt. Cách chắc nhất là hỏi thẳng người bán và đề nghị ghi "rỗng" hay "đặc" vào hoá đơn.
Với lắc đeo hằng ngày, ưu tiên mắt đặc. Nếu ngân sách giới hạn, một lắc mắt đặc nhỏ hơn thường bền hơn lắc mắt rỗng to hơn. Mắt rỗng to hợp với dịp ra ngoài, không phải đeo làm việc.
Độ dày mắt và độ dài lắc ảnh hưởng thế nào
Mắt quá mảnh là điểm yếu dù kiểu mắt tốt. Một lắc mắt tròn mảnh như sợi chỉ vẫn đứt khi mắc vào quai túi bị giật. Với lắc đeo hằng ngày, chọn độ dày mắt đủ để bạn cảm nhận được khi cầm, không phải lắc chỉ thấy lấp lánh từ xa.
Độ dài cũng góp phần vào độ bền. Lắc quá lỏng hay bị móc vào các vật bên ngoài, trượt xuống mu bàn tay và cọ vào mép bàn nhiều hơn. Lắc quá chặt thì mắt chịu căng liên tục mỗi khi cổ tay gập, mắt gần khoá bị kéo dài dần. Độ ôm vừa phải, đủ luồn một ngón tay giữa lắc và cổ tay, là mức cân bằng nhiều người chọn. Cách đo cỡ lắc chi tiết có ở các trang về cỡ trang sức.
Một chi tiết hay bị bỏ qua là đoạn mắt gần khoá. Đó là đoạn chịu lực mỗi lần cài mở, bị kéo khi bạn tháo lắc bằng một tay. Một số lắc tốt làm đoạn này dày hơn phần còn lại hoặc dùng khoen nối to hơn. Khi chọn, nhìn kỹ đoạn đầu dây ngay trước khoá có khớp với thân dây không.
Dấu hiệu lắc sắp đứt cần mang đi sửa
Lắc hiếm khi đứt bất ngờ hoàn toàn; thường có dấu hiệu trước đó vài tuần, vài tháng. Lần lắc qua tay mỗi khi vệ sinh để nhận ra sớm.
- Một mắt bị kéo dài, méo hình bầu dục so với các mắt bên cạnh, thường gần khoá hoặc chỗ hay mắc.
- Khoen nối giữa khoá và dây có khe hở nhìn thấy được, hoặc khoen mỏng đi do mòn.
- Khoá cài lỏng, tự bung khi giật nhẹ, lò xo khoá yếu.
- Đoạn dây liền có nếp gập hoặc vết gãy nhỏ, nhất là với dây rắn và xương cá.
- Một mắt bị móp, lắc cứng ở đoạn đó, không nằm phẳng như phần còn lại.
- Mắt bị mỏng ở chỗ hai mắt cọ vào nhau, thấy rõ khi soi dưới đèn, thường ở lắc đeo nhiều năm.
Khi thấy một trong các dấu hiệu này, tháo lắc ra và mang đi sửa sớm. Sửa một mắt méo dễ và rẻ công hơn nhiều so với tìm lại chiếc lắc đã rơi mất ngoài đường.
Chất liệu nào hợp lắc mắt xích đeo hằng ngày
Vàng tuổi cao mềm, mắt nhỏ dễ bị kéo giãn, dễ móp; vì vậy lắc vàng tuổi cao thường làm mắt dày, nặng tay. Vàng tây tuổi vừa và thấp cứng hơn nên giữ mắt nhỏ, khoá lò xo tốt hơn, đó là lý do phần lớn lắc mắt mảnh ở quầy là vàng tây. Bạch kim nặng và dai, mắt bị mòn chậm nhưng mắt mảnh vẫn có thể bị kéo giãn.
Thép không gỉ và titan làm lắc rất bền với va chạm và nước, hợp với người hay tắm biển, đi bơi, làm việc ngoài trời. Đổi lại, thợ kim hoàn thông thường khó cắt nối, khó hàn, nên khi chọn phải đúng độ dài và hiểu rằng sửa chữa sẽ hạn chế.
Lắc mạ trên nền đồng, hợp kim thì lớp mạ mòn trước ở chỗ mắt cọ vào nhau và chỗ chạm bàn. Với lắc đeo hằng ngày, đó là điều bình thường sau một thời gian. Nếu bạn muốn một món đeo liên tục nhiều năm, chất liệu đặc, không phụ thuộc vào lớp phủ, sẽ ít phiền hơn.
Thói quen đeo giúp lắc sống lâu
Kiểu mắt tốt mới là một nửa. Nửa còn lại là cách bạn đeo và tháo mỗi ngày. Những thói quen dưới đây không tốn công mà kéo dài tuổi thọ của gần như mọi kiểu lắc.
- Cài và mở khoá bằng hai tay, không dùng một tay giật lắc ra khỏi cổ tay.
- Tháo lắc trước khi ngủ, nhất là dây liền, để không bị đè gập dưới gối.
- Tháo trước khi xách đồ nặng, bê thùng, làm vườn, tập tạ; đó là lúc lắc bị kẹp và kéo mạnh nhất.
- Khi mặc áo len, áo ren, để lắc ngoài cổ tay áo hoặc tháo ra, tránh mắt móc vào sợi rồi bị giật.
- Cất lắc nằm thẳng trong ngăn có lót vải, không vo tròn, không thả chung với dây chuyền.
- Mỗi tháng một lần, lần qua từng mắt dưới đèn để tìm mắt méo, khoen hở.
Ví dụ giả định: hai người cùng mua một kiểu lắc mắt dẹt. Người thứ nhất đeo cả khi ngủ, tháo bằng một tay; người thứ hai tháo trước khi ngủ, cài bằng hai tay. Sau vài năm, lắc của người thứ nhất thường đã phải thay khoen nối hoặc sửa mắt gần khoá, còn lắc của người thứ hai gần như vẫn nguyên. Khác biệt nằm ở thói quen chứ không ở món đồ.
Gợi ý chọn kiểu lắc theo nếp sống
Bảng dưới là các tình huống giả định, giúp bạn tự đối chiếu với nếp sống của mình trước khi đứng ở quầy.
| Nếp sống | Kiểu mắt nên nghĩ tới | Nên tránh |
|---|---|---|
| Văn phòng, gõ phím nhiều | Mắt tròn hoặc mắt dẹt mảnh, đặc | Mắt to rỗng, nhiều charm |
| Chăm con nhỏ, hay bế ẵm | Mắt dẹt đặc nằm phẳng, khoá chắc | Dây rắn, xương cá, mắt có cạnh sắc |
| Đi xe máy, làm việc ngoài trời | Mắt đặc dày vừa, hoặc thép, titan | Mắt rỗng, đồ mạ |
| Chỉ đeo khi ra ngoài, đi tiệc | Bất kỳ, kể cả dây liền và mắt to rỗng | Không có hạn chế đáng kể |
| Người lớn tuổi, tay yếu | Mắt tròn đặc, khoá to dễ cài | Khoá lò xo tròn nhỏ, dây mảnh |
Không có lựa chọn nào hoàn hảo cho mọi tình huống. Nhiều người có hai chiếc: một chiếc mắt đặc chắc chắn để đeo hằng ngày, một chiếc kiểu dây liền hay mắt to để đeo dịp. Cách chia này giữ được cả độ bền lẫn niềm vui đeo trang sức.
Câu hỏi thường gặp
Lắc mắt to có bền hơn lắc mắt nhỏ không?
Không hẳn. Lắc mắt to bản rỗng có thể kém bền hơn lắc mắt nhỏ đặc, vì thành mắt rỗng dễ móp. So độ bền nên so cùng kiểu đặc hay rỗng, sau đó mới so độ dày mắt. Với lắc đeo hằng ngày, mắt đặc độ dày vừa phải là lựa chọn an toàn.
Lắc dây rắn bị gập có nắn lại được không?
Nếp gập nhẹ đôi khi được thợ nắn lại đỡ thấy, nhưng dây rắn và xương cá được ghép từ các mảnh nhỏ khít nhau, gập mạnh là các mảnh bị biến dạng. Phần lớn trường hợp vẫn để lại vết. Cách phòng là tháo ra khi ngủ và cất thẳng.
Có nên mua lắc mắt rỗng đeo hằng ngày không?
Được nếu bạn chấp nhận rủi ro móp và khó sửa. Người làm văn phòng, ít va chạm có thể đeo khá lâu. Người hay làm việc tay chân, ôm con nhỏ, đi xe máy thường xuyên thì lắc mắt đặc phù hợp hơn.
Lắc đứt có nối lại liền như cũ được không?
Với kiểu mắt tròn, mắt dẹt, thợ thường nối lại gần như không thấy, chỉ cần hàn một mắt. Dây thừng, dây rắn, xương cá thì khó liền mạch hơn, có thể thấy chỗ nối. Giữ lại đủ các mảnh khi lắc đứt sẽ giúp thợ làm tốt hơn.
Vì sao lắc hay đứt ở gần khoá?
Đoạn đó chịu lực khi cài mở, khi bị kéo lúc tháo bằng một tay, và là chỗ có khoen nối, một chi tiết nhỏ hơn mắt dây. Khi chọn lắc, xem khoen nối có đủ dày không; khi đeo, cài mở bằng hai tay, không giật.
Lắc tay vàng tây có bị đổi màu khi đeo hằng ngày không?
Vàng tuổi thấp có thể xỉn nhẹ theo thời gian do phần kim loại pha khác vàng phản ứng với mồ hôi, hoá chất. Vệ sinh nhẹ bằng nước ấm và xà phòng dịu, lau khô, thường đủ giữ màu. Lắc vàng trắng xi thì lớp xi mòn dần, có thể xi lại ở tiệm.
