Trẻ sơ sinh và trẻ đang tuổi chập chững không nên đeo dây chuyền khi ngủ hoặc khi không có người lớn bên cạnh, vì hai rủi ro chính là siết cổ và nuốt, hít phải vật nhỏ. Năm 2018, Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã khuyến cáo không dùng vòng cổ, vòng tay "mọc răng" cho trẻ vì những nguy cơ này. Với trẻ lớn hơn, đeo được nếu chọn mặt, dây, khoá đúng cách.
Bài này đi theo từng độ tuổi, chỉ ra cách chọn mặt và dây ít rủi ro hơn, cách giữ quà vàng đầy tháng, thôi nôi mà không cần đeo cho bé, và những việc cần làm nếu có sự cố. Bài là thông tin an toàn chung; các tình huống sức khoẻ cụ thể cần hỏi bác sĩ nhi.
Ba rủi ro chính khi trẻ đeo dây chuyền
Siết cổ. Dây chuyền có thể vướng vào thanh cũi, tay nắm cửa, cành cây, cầu trượt hay đồ chơi, trong khi trẻ vẫn tiếp tục cử động. Dây kim loại quý chắc, không đứt khi bị kéo, nên lực dồn hết lên cổ. Đây là rủi ro đáng lo nhất, nhất là khi trẻ ngủ hoặc chơi một mình.
Nuốt hoặc hít vật nhỏ. Trẻ nhỏ hay cho mọi thứ vào miệng. Mặt dây nhỏ, hạt trang trí, viên đá đính, khoen nối, khoá rời đều có thể bị cắn, bị tháo ra và nuốt vào. Vật nhỏ lọt vào đường thở là cấp cứu.
Vướng kéo, trầy xước. Trẻ khác giật dây khi chơi, dây vướng tóc, mặt dây có cạnh sắc cọ vào da non. Những chuyện này ít nguy hiểm hơn hai rủi ro trên, nhưng xảy ra thường xuyên hơn.
Ngoài ra, đồ trang sức thời trang không rõ nguồn gốc dành cho trẻ ở một số nước từng bị phát hiện có kim loại nặng như chì, cadmium vượt mức cho phép. Trẻ hay ngậm, mút đồ đeo, nên chất liệu của món đồ cho trẻ đáng được hỏi kỹ hơn đồ cho người lớn.
Gợi ý theo độ tuổi
Bảng dưới là gợi ý an toàn chung, không phải quy định. Mỗi trẻ phát triển khác nhau; cha mẹ quyết định dựa trên việc con đã biết không cho đồ vào miệng chưa, đã biết giữ đồ chưa.
| Độ tuổi | Rủi ro nổi bật | Gợi ý |
|---|---|---|
| Sơ sinh đến khoảng 1 tuổi | Siết cổ khi ngủ, nuốt vật nhỏ | Không đeo dây chuyền; quà vàng cất làm kỷ vật, chỉ đeo chụp ảnh khi người lớn cầm tay |
| Khoảng 1–3 tuổi | Cho đồ vào miệng, leo trèo, vướng | Không đeo khi ngủ, khi chơi một mình; nếu đeo dịp thì người lớn ở cạnh và tháo ngay sau đó |
| Mẫu giáo | Vướng khi chơi, giật nhau, làm rơi mất | Hạn chế; nếu đeo chọn dây có khoá tự bung, mặt nhỏ nhẵn; hỏi quy định của trường |
| Tiểu học | Rơi mất, vướng khi chơi thể thao | Đeo được nếu trẻ biết tự tháo, tự giữ; tháo khi học thể dục, đi bơi |
| Từ cuối tiểu học trở lên | Như người lớn | Chọn như người lớn nhưng ưu tiên nhẹ, chắc, dễ cài |
Dù ở độ tuổi nào, nguyên tắc chung giống nhau: không đeo khi ngủ, tháo khi chơi thể thao, bơi lội, và luôn có câu trả lời cho câu hỏi "nếu dây vướng thì có tự bung ra không".
Nếu vẫn cho trẻ đeo: chọn mặt, dây và khoá thế nào
Khoá tự bung. Một số dây dành cho trẻ có khoá tự bung (tiếng Anh gọi là breakaway), mở ra khi bị kéo mạnh. Đây là chi tiết an toàn quan trọng nhất; dây vàng thông thường với khoá càng cua không có tính năng này.
Mặt nhỏ, liền một khối, nhẵn. Tránh mặt có chi tiết rời, hạt lắc, viên đá đính nhỏ có thể rơi. Mặt tròn trơn hoặc mặt dập nổi nông, cạnh vê tròn ít rủi ro hơn mặt nhiều góc cạnh.
Khoen hàn kín. Khoen hở có thể bị trẻ cạy mở và mặt rơi ra thành vật nhỏ. Nhờ thợ hàn kín khoen nối giữa mặt và móc.
Độ dài vừa phải. Dây không quá ngắn ôm sát cổ, cũng không quá dài để trẻ có thể đưa mặt lên miệng ngậm hoặc vòng qua đầu dễ vướng. Đo trên chính cổ trẻ, thử luồn một ngón tay người lớn.
Chất liệu rõ ràng. Vàng có tuổi rõ, có hoá đơn, có dấu khắc là lựa chọn biết chắc chất liệu. Với đồ thời trang cho trẻ, hỏi chất liệu và nguồn gốc; không rõ thì không cho trẻ đeo, nhất là trẻ hay ngậm đồ.
Nhẹ. Mặt nặng kéo cổ trẻ và khi đung đưa có thể đập vào răng, vào mắt khi trẻ cúi chạy. Mặt nhỏ, nhẹ an toàn hơn.
Quà vàng đầy tháng, thôi nôi: cất giữ thay vì đeo
Ở nhiều gia đình Việt, ông bà, họ hàng tặng bé dây chuyền, lắc, nhẫn vàng nhỏ dịp đầy tháng, thôi nôi. Đó là tình cảm và cũng là một khoản để dành cho con. Nhưng món quà không cần đeo lên người bé mới giữ được ý nghĩa. Nhiều cha mẹ đeo cho con trong lúc làm lễ, chụp vài tấm ảnh khi người lớn cầm tay, rồi tháo ra cất ngay.
Cách cất gọn: mỗi món một túi vải hoặc ngăn riêng, ghi lại người tặng, dịp tặng, trọng lượng và tuổi vàng theo hoá đơn hay theo lời người tặng, chụp ảnh từng món. Sổ ghi này sau này là kỷ niệm, cũng là cơ sở rõ ràng nếu gia đình muốn đổi kiểu cho con khi con lớn.
Khi con đủ lớn để tự giữ đồ, có thể đem món quà đã cất ra cho con đeo, hoặc đổi thành một món hợp tuổi hơn, như mặt nhỏ trên dây có khoá chắc, kèm câu chuyện ai đã tặng. Như vậy món quà vẫn đi cùng con, chỉ là vào lúc an toàn. Chuyện quan niệm dân gian quanh vàng cho trẻ có các trang chuyên về biểu tượng may mắn nói riêng.
Trẻ đi học đeo dây chuyền: vài điều thực tế
Nhiều trường mầm non và tiểu học có quy định hoặc khuyến nghị không cho trẻ đeo trang sức có giá trị tới lớp, vì lý do an toàn khi chơi và vì dễ thất lạc. Trước khi cho con đeo đi học, hỏi cô giáo hoặc đọc nội quy của trường. Nếu trường không cấm, vẫn nên dặn con tháo ra cất vào chỗ cố định trong cặp khi học thể dục, khi đi bơi.
Trẻ dễ làm rơi mất dây chuyền mà không biết, nhất là khi chạy nhảy hay thay quần áo. Món đồ có giá trị kỷ niệm lớn thì nên để ở nhà; món mang đi học nên là món mà mất đi thì gia đình không quá tiếc.
Dạy con vài thói quen đơn giản: không cho bạn mượn đeo thử, không cho bạn kéo dây, tháo ra khi đi ngủ trưa ở trường, báo người lớn khi khoá lỏng hay mặt bị cạy. Những thói quen này cũng là bài học đầu tiên của con về việc tự giữ đồ của mình.
Muốn tặng trang sức cho trẻ mà vẫn an toàn
Nếu bạn là ông bà, cô dì muốn tặng cháu một món trang sức, có cách để món quà vẫn giữ được ý nghĩa mà không đặt trẻ vào rủi ro. Cách thứ nhất là tặng một món "để dành": một mặt dây nhỏ, chắc, mặt sau khắc ngày sinh hoặc chữ cái đầu tên bé, kèm một tấm thiệp ghi rằng món này để bé đeo khi đủ lớn. Cha mẹ cất hộ, và ngày đưa cho con đeo trở thành một dịp riêng.
Cách thứ hai là tặng kèm hộp đựng và sổ ghi. Một hộp nhỏ có ngăn, một cuốn sổ để ghi người tặng, dịp tặng, trọng lượng, giúp gia đình giữ món quà cẩn thận suốt nhiều năm. Món quà nhỏ ấy về sau thường được trân trọng hơn một món to được đeo vội rồi thất lạc.
Cách thứ ba, khi trẻ đã ở tuổi đi học và biết giữ đồ, là chọn món hợp tuổi: mặt nhỏ, nhẵn, liền một khối, dây có khoá tự bung hoặc khoá chắc mà trẻ tự cài được, độ dài vừa cổ. Tránh mặt có chuông, hạt lắc, đá đính nhỏ, khoen hở. Nếu không chắc, hỏi cha mẹ bé trước khi mua; họ biết rõ thói quen của con, trường của con có cho đeo hay không.
Dù chọn cách nào, câu nên nói với cha mẹ bé là "cứ cất đi cho con, khi nào thấy con đeo an toàn thì hẵng đeo". Câu đó gỡ cho họ khỏi áp lực phải đeo món quà lên người con chỉ vì sợ người tặng phật lòng.
Nếu có sự cố: việc cần làm
Phần này là hướng dẫn an toàn chung. Khi có dấu hiệu nguy hiểm, gọi cấp cứu 115 hoặc đưa trẻ tới cơ sở y tế gần nhất và làm theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
- Nếu dây đang siết vào cổ trẻ: giữ trẻ đứng yên, gỡ dây khỏi chỗ vướng hoặc mở khoá ngay; nếu không mở được, cắt dây bằng kìm, kéo cứng nếu có. Sau đó quan sát hơi thở, màu da của trẻ.
- Nếu trẻ ho sặc, khó thở, không khóc ra tiếng sau khi ngậm mặt dây hoặc vật nhỏ: gọi 115 ngay. Người đã học sơ cứu cho trẻ thì thực hiện theo đúng cách đã học trong lúc chờ.
- Nếu nghi trẻ đã nuốt một vật nhỏ nhưng vẫn thở bình thường: không tự móc họng, không cố gây nôn; đưa trẻ đi khám để bác sĩ kiểm tra, mang theo món đồ còn lại hoặc ảnh để bác sĩ biết vật đó cỡ nào.
- Nếu da cổ đỏ, trầy sau khi đeo: tháo dây, giữ sạch vùng da; tình trạng kéo dài hoặc nặng lên thì hỏi bác sĩ.
- Sau sự cố, kiểm lại món đồ: khoá, khoen, mặt; cất đi cho tới khi trẻ lớn hơn.
Cha mẹ có con nhỏ nên học một khoá sơ cứu cơ bản cho trẻ. Một buổi học thực hành giúp bạn phản ứng đúng trong vài phút đầu, điều mà đọc bài viết không thay được.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ sơ sinh có nên đeo dây chuyền vàng không?
Không nên đeo hằng ngày, nhất là khi ngủ, vì nguy cơ siết cổ và nuốt vật nhỏ. Quà vàng đầy tháng có thể đeo trong lúc làm lễ, chụp ảnh khi có người lớn cầm tay, rồi tháo cất ngay. Mọi lo lắng sức khoẻ cụ thể hãy hỏi bác sĩ nhi.
Mấy tuổi thì trẻ có thể đeo dây chuyền?
Không có một mốc tuổi chung. Điều quan trọng là trẻ đã thôi cho đồ vào miệng, biết tự tháo, tự giữ đồ, và hiểu không cho bạn kéo dây. Nhiều gia đình chờ tới tuổi tiểu học; dù đeo, vẫn tháo khi ngủ, khi chơi thể thao, khi bơi.
Khoá tự bung là gì?
Là loại khoá được thiết kế để tự mở ra khi dây bị kéo mạnh, giúp giảm nguy cơ siết cổ nếu dây vướng vào vật gì đó. Khoá này có ở một số dây dành cho trẻ; dây vàng thông thường với khoá càng cua không tự bung khi bị kéo.
Trẻ nuốt mặt dây chuyền phải làm sao?
Nếu trẻ ho sặc, khó thở hoặc không khóc ra tiếng, gọi 115 ngay. Nếu trẻ vẫn thở bình thường, không tự móc họng hay gây nôn, đưa trẻ đi khám và mang theo phần đồ còn lại hoặc ảnh để bác sĩ biết kích thước vật đã nuốt.
Đồ trang sức thời trang cho trẻ có an toàn không?
Tuỳ chất liệu và nguồn gốc. Ở một số nước, đồ trang sức giá rẻ cho trẻ từng bị phát hiện chứa chì hoặc cadmium vượt mức. Trẻ hay ngậm đồ đeo, nên chỉ chọn món có chất liệu rõ ràng, nguồn gốc rõ; không rõ thì không cho trẻ đeo.
Có nên cho trẻ đeo dây chuyền đi học không?
Hỏi quy định của trường trước. Nhiều trường không khuyến khích vì lý do an toàn và dễ thất lạc. Nếu đeo, chọn món mất đi không quá tiếc, dặn trẻ tháo khi học thể dục, ngủ trưa, đi bơi, và không cho bạn mượn hay kéo dây.
