Vòng tay là món có khung cứng, giữ nguyên hình dáng khi tháo ra; lắc tay là sợi dây mềm ghép từ nhiều mắt nhỏ, ôm theo cổ tay và cài bằng khoá. Vòng kiềng tròn phải luồn qua bàn tay, vòng hở lách vào từ bên hông cổ tay, vòng bản lề mở ra như cái kẹp; còn lắc thì vòng quanh cổ tay rồi cài lại. Chỉ riêng cách đeo đã quyết định người nào hợp với món nào.
Ở tiệm, hai chữ này đôi khi bị dùng lẫn, nhất là khi người bán gọi chung mọi món đeo tay là "lắc". Bài này tách bạch từng kiểu theo cấu tạo, chỉ ra kiểu nào chịu va chạm tốt, kiểu nào dễ chỉnh cỡ, kiểu nào cần cẩn thận, để khi đứng trước tủ kính bạn biết mình đang cầm loại gì trong tay. Bài chỉ bàn trang sức kim loại; vòng đá, chuỗi hạt và vòng ngọc là chuyện của các trang chuyên về đá.
Bảng phân biệt nhanh các kiểu vòng và lắc
Bảng dưới gom các kiểu hay gặp nhất ở quầy trang sức Việt Nam, xếp theo cấu tạo. Cột cuối là chỗ hay vướng nhất của từng kiểu, không phải nhược điểm tuyệt đối.
| Kiểu | Cấu tạo | Cách đeo | Chỗ cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Vòng kiềng tròn (bangle) | Khung cứng khép kín, mặt cắt tròn, dẹt hoặc vuông | Luồn qua bàn tay | Phải vừa khớp bàn tay; chật quá thì không vào, rộng quá thì tuột |
| Vòng oval | Khung cứng khép kín, hơi dẹt theo cổ tay | Luồn qua bàn tay, xoay chiều cho khớp | Ít xoay vòng hơn, nhưng phải đeo đúng chiều |
| Vòng bản lề | Khung cứng chia hai nửa, một đầu bản lề, một đầu khoá | Mở ra, ôm cổ tay, cài lại | Bản lề và khoá là chỗ hao mòn trước |
| Vòng hở (cuff) | Khung cứng có khe hở | Lách khe qua phần hẹp của cổ tay | Bóp chỉnh nhiều lần làm kim loại mỏi |
| Lắc mắt xích | Dây mềm ghép mắt, có khoá | Vòng quanh cổ tay rồi cài | Khoá và mắt nối là chỗ đứt |
| Lắc charm | Dây nền mềm treo hoặc xâu các mặt nhỏ | Như lắc thường | Nặng dần theo số charm |
| Lắc rút (dây trượt) | Dây mềm có hạt trượt chỉnh độ dài | Luồn tay rồi kéo hạt thu dây | Hạt trượt lỏng dần theo thời gian |
Nhìn bảng sẽ thấy một trục chia rõ: món cứng giữ dáng đẹp và chịu được đeo nhiều chiếc, món mềm thì dễ chỉnh độ dài và ôm sát hơn. Phần còn lại của bài đi vào từng nhóm.
Nhóm vòng cứng: kiềng tròn, oval, bản lề
Vòng kiềng tròn là kiểu lâu đời nhất. Một vòng khép kín, không khoá, không chốt, nên gần như không có bộ phận nào để hỏng. Đổi lại, đường kính trong phải lớn hơn bàn tay khi khép lại, nghĩa là vòng luôn rộng hơn cổ tay và sẽ trượt lên xuống. Người có khớp bàn tay to mà cổ tay nhỏ thường thấy vòng lỏng lẻo, chạm cả mu bàn tay khi cúi xuống.
Vòng oval sinh ra để xử lý đúng chỗ đó. Cổ tay người không tròn mà hơi dẹt theo chiều ngang, nên một khung hơi bầu dục nằm sát hơn và ít xoay mặt hoa văn xuống dưới. Khi đeo, bạn luồn theo chiều dài của vòng rồi xoay lại cho khớp.
Vòng bản lề giải bài toán khớp tay to. Vì mở ra được nên đường kính chỉ cần theo cổ tay, không theo bàn tay, vòng ôm gọn hơn hẳn. Cái giá là thêm bản lề, chốt và khoá, ba chỗ cần được kiểm tra định kỳ. Người lớn tuổi, ngón tay yếu nên thử cài mở ngay tại quầy trước khi chọn kiểu khoá bấm nhỏ.
Vòng ximen là một trường hợp riêng. Tên gọi này quen ở Việt Nam, chỉ bộ nhiều chiếc vòng mảnh đeo cùng lúc, thường là bảy chiếc; cách gọi được cho là đi từ chữ chỉ "tuần" trong tiếng Pháp, ứng với bảy ngày. Mỗi chiếc mảnh nên nhẹ, khi đeo chung chạm nhau kêu leng keng.
Nhóm vòng hở: dễ đeo nhưng đừng bóp liên tục
Vòng hở, nhiều nơi gọi theo tiếng Anh là cuff, có một khe ở mặt dưới. Bạn không luồn qua bàn tay mà áp khe vào phần hẹp nhất của cổ tay, tức là mặt bên phía ngón út hoặc ngón cái, rồi lách vào và xoay lại cho khe nằm dưới cổ tay. Cách đeo này hợp với người khớp tay to, người không thích khoá, và người hay tháo ra đeo vào trong ngày.
Điểm cần nhớ của vòng hở là chuyện chỉnh cỡ. Khung có thể bóp khép lại hoặc nới ra một chút để vừa tay, nhưng kim loại bị uốn qua uốn lại nhiều lần ở cùng một chỗ sẽ cứng dần rồi nứt, thợ kim hoàn gọi là kim loại bị mỏi. Vàng tuổi cao mềm nên dễ bóp, cũng dễ biến dạng khi va chạm; vàng tuổi thấp hơn cứng hơn nên giữ dáng tốt nhưng chịu uốn kém hơn. Lời khuyên thực tế là chỉnh một lần cho vừa, sau đó cứ để nguyên.
Vòng hở bản rộng nhìn mạnh, hợp với áo tay lỡ hoặc tay ngắn; vòng hở mảnh thì đeo cùng đồng hồ hay xếp với lắc khá gọn. Khe hở không nên quá rộng, nếu không vòng sẽ tuột khi bạn với tay lấy đồ trên cao.
Nhóm lắc mềm: mắt xích, charm, dây trượt
Lắc mắt xích là kiểu phổ biến nhất ở quầy. Dây được ghép từ các mắt kim loại, độ ôm do độ dài quyết định, cài bằng khoá ở hai đầu. Kiểu mắt quyết định nhiều thứ: mắt to dẹt chịu va đập tốt, mắt nhỏ xoắn trông mềm mại nhưng dễ rối, kiểu dây liền dạng ống trơn thì đẹp nhưng gập gãy là khó sửa. Bài riêng về kiểu mắt xích cho cổ tay có đi sâu hơn.
Lắc charm là lắc có treo các mặt nhỏ. Có hai lối chính: dây mắt xích treo charm bằng khoen, và dây nền để xâu các hạt có lỗ. Charm có thể thêm dần theo năm tháng, nên đây là món nhiều người dùng để đánh dấu kỷ niệm. Cần chừa dư chiều dài vì charm chiếm chỗ bên trong vòng.
Lắc dây trượt không cần khoá. Hai đầu dây luồn qua một hạt trượt, bạn kéo hạt để thu dây cho vừa. Kiểu này hợp với người không cài được khoá nhỏ, người muốn đeo cho trẻ lớn hay tặng khi chưa biết cỡ tay, dù hạt trượt sẽ lỏng dần.
Lắc tennis là một hàng đá nhỏ nối liền. Ở đây chỉ nhắc tên cho đủ bản đồ: phần khung kim loại giống lắc, còn chuyện chọn đá thuộc trang chuyên về đá màu và kim cương.
Chọn vòng hay lắc theo thói quen sinh hoạt
Không có kiểu nào tốt hơn tuyệt đối. Cách chọn nhanh nhất là nhìn vào một ngày bình thường của chính bạn: tay làm việc gì, đeo bao lâu, có đeo đồng hồ không.
| Thói quen | Nghiêng về | Lý do |
|---|---|---|
| Gõ bàn phím nhiều giờ mỗi ngày | Lắc mảnh hoặc vòng oval ôm sát | Vòng tròn rộng gõ vào mặt bàn, kêu và trầy |
| Khớp tay to, cổ tay nhỏ | Vòng bản lề, vòng hở hoặc lắc | Không phải chọn đường kính theo bàn tay |
| Muốn đeo liên tục, ít tháo | Vòng kiềng trơn, khung đặc | Không có khoá để bung, ít chỗ để hỏng |
| Hay tháo ra khi rửa tay, nấu ăn | Vòng hở hoặc lắc khoá dễ cài | Tháo nhanh, ít ngại |
| Ngón tay yếu, khó cài khoá nhỏ | Vòng hở, lắc dây trượt, khoá to | Không phải bấm khoá li ti |
| Đeo cùng đồng hồ | Lắc mảnh ở tay kia hoặc vòng nhỏ | Đỡ va vào mặt và vỏ đồng hồ |
Ví dụ giả định: một nhân viên văn phòng đeo vòng kiềng tròn bản to ở tay phải, ngày nào cũng gõ máy. Sau vài tháng, mặt ngoài vòng có một vệt trầy mờ đúng chỗ chạm mép bàn. Đổi sang một vòng oval ôm sát hơn hoặc chuyển vòng sang tay ít dùng là giải quyết được phần lớn chuyện này.
Tên gọi ở tiệm và chuyện hỏi cho rõ
Cách gọi giữa các vùng và giữa các tiệm không thống nhất. Có nơi gọi vòng kiềng là "kiềng tay", có nơi gọi tất cả đồ đeo tay là "lắc", có tiệm gọi vòng hở là "vòng mở" hay "vòng chữ C". Vì vậy, khi hỏi mua hoặc nhờ đặt làm, hãy mô tả bằng cấu tạo: "khung cứng khép kín", "khung cứng có khe hở", "dây mềm có khoá". Cách nói này khó bị hiểu nhầm hơn mọi tên gọi.
Hai câu nên hỏi thêm về bất cứ món đeo tay nào: khung đặc hay rỗng, và có chỉnh cỡ được không. Vòng rỗng nhẹ, nhìn to, nhưng dễ móp và gần như không chỉnh được; lắc thì thường thêm bớt mắt được, còn vòng kiềng đặc chỉ nới hoặc thu ở mức nhỏ. Hỏi trước khi mua đỡ được một chuyến quay lại tiệm.
Nếu bạn thích nét mộc của đá, chuỗi hạt thay vì kim loại, phần đó nằm ngoài phạm vi bài; có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu tại Vật Phẩm Phong Thủy để so sánh cảm giác đeo giữa vòng kim loại và chuỗi đá.
Chất liệu khung đổi cảm giác đeo ra sao
Vàng tuổi cao mềm, hợp vòng kiềng đặc trơn. Vàng càng gần nguyên chất càng mềm, va vào cạnh bàn đá là có vết lõm nhỏ, bóp tay cũng biến dạng được. Vì vậy vòng vàng tuổi cao thường được làm bản dày, đặc ruột, trơn hoặc chạm nông. Làm vòng hở mảnh hay lắc mắt nhỏ bằng vàng mềm thì nhanh mất dáng hơn.
Vàng tây tuổi thấp hơn cứng hơn, hợp lắc và vòng hở. Hợp kim pha thêm đồng, bạc và kim loại khác làm vàng cứng lên, giữ được mắt xích nhỏ, khoá lò xo và khe hở không bị bung. Đổi lại, vàng tuổi thấp có thể đổi màu nhẹ theo thời gian, nhất là khi tiếp xúc nhiều với mồ hôi và hoá chất tẩy rửa.
Bạch kim nặng tay và giữ dáng tốt. Cùng một kiểu vòng, bản bạch kim nặng hơn hẳn vàng, nhiều người thích cảm giác chắc tay đó. Bề mặt bạch kim không bong lớp phủ như vàng trắng xi, nhưng sẽ có một lớp vết xước mờ li ti sau thời gian đeo, có người thích, có người không.
Thép không gỉ, titan cứng nhưng khó chỉnh. Vòng và lắc bằng kim loại hiện đại chịu trầy tốt, hợp với người làm việc tay chân nhẹ hay đi biển. Nhưng thợ kim hoàn thông thường gần như không nới, thu hay hàn nối được, nên cỡ phải chọn đúng ngay từ đầu.
Đồ mạ thì lớp phủ là thứ mòn trước. Vòng kiềng mạ vàng đeo liên tục sẽ lộ màu kim loại nền ở mặt dưới, chỗ chạm bàn nhiều nhất. Đó là chuyện bình thường của lớp phủ, không phải hàng lỗi, và là lý do nên tháo đồ mạ khi rửa tay, tắm biển.
Câu hỏi thường gặp
Vòng ximen có phải bắt buộc đeo đủ bảy chiếc không?
Không. Bảy là con số quen thuộc theo cách gọi, nhưng nhiều người đeo ba, năm chiếc, hoặc tách bộ ra đeo hai tay. Điều đáng để ý là các chiếc nên cùng chất liệu và độ cứng gần nhau, để khi chạm vào nhau không chiếc nào bị trầy nhiều hơn.
Lắc tay có tự chỉnh ngắn dài được không?
Phần lớn lắc mắt xích có thể nhờ thợ tháo bớt mắt hoặc nối thêm một đoạn cùng kiểu. Một số lắc có sẵn đoạn dây nối với vài nấc khoen để bạn tự cài ở nấc phù hợp. Lắc dạng ống liền hoặc lắc có hoa văn chạy đều thì cắt nối khó hơn, nên hỏi tiệm trước.
Vòng bản lề có kém chắc hơn vòng kiềng khép kín không?
Khung thì không kém, nhưng vòng bản lề có thêm bản lề, chốt và khoá, đó là những chỗ có thể lỏng sau thời gian dài đeo. Vòng kiềng khép kín không có bộ phận chuyển động nên bền hơn về mặt cấu tạo. Vòng bản lề tốt thường có thêm một khoá phụ dạng chữ số tám ở cạnh.
Trẻ lớn có nên đeo vòng kiềng kín không?
Với trẻ hiếu động, vòng kín luồn qua bàn tay ít bung, nhưng lại khó tháo khi tay sưng hoặc bị kẹt vào vật gì. Nhiều phụ huynh chọn lắc có khoá hoặc dây trượt để có thể tháo nhanh. Trường hợp bé còn nhỏ, an toàn và kích thước món đồ quan trọng hơn kiểu dáng.
Vòng hở có tuột khỏi tay khi ngủ không?
Có thể, nhất là vòng có khe rộng hoặc đã bị bóp nới nhiều lần. Khi ngủ, cổ tay xoay và đè lên gối, khe hở dễ trượt qua phần hẹp của cổ tay. Nhiều người tháo vòng hở trước khi ngủ vừa để không mất vừa để khung không bị đè biến dạng.
Gọi là vòng hay lắc thì tiệm có tính giá khác nhau không?
Tên gọi không quyết định giá. Giá phụ thuộc vào trọng lượng kim loại, tuổi vàng, tiền công chế tác và đá đính nếu có. Một chiếc lắc mắt nhỏ làm thủ công có thể tốn công hơn một chiếc vòng trơn đúc sẵn, nên khi so hai món, bạn nên hỏi tách từng phần.
