Khoá nam châm gồm hai đầu kim loại, mỗi đầu giấu một viên nam châm nhỏ bên trong; đưa hai đầu lại gần là chúng tự hút và khớp vào nhau, kéo thẳng ra với một lực vừa phải là tách. Không có lò xo, không có nút bấm, nên đây là kiểu khoá dễ cài nhất với người lớn tuổi, người viêm khớp ngón tay, người run tay hoặc chỉ còn một tay cử động tốt.
Chính vì tự tách được, khoá nam châm có một đánh đổi rõ: nó giữ tốt khi lực kéo thẳng, nhưng có thể bung khi bị kéo lệch hoặc trượt ngang. Nó cũng mang theo vài lưu ý về an toàn mà người mua ít khi được nói: thiết bị y tế cấy trong người, trẻ nhỏ và đồng hồ cơ. Bài này nói đủ cả hai mặt để bạn quyết định có nên dùng hay không.
Khoá nam châm giữ dây theo cách nào
Nam châm trong khoá trang sức hiện nay phần lớn là nam châm đất hiếm loại neodymium, rất mạnh so với kích thước. Viên nam châm thường được bọc trong một vỏ kim loại, vì bản thân nó giòn và dễ bị ăn mòn nếu lộ ra. Hai đầu khoá được làm để khớp nhau: một đầu lõm, một đầu lồi, hoặc hai mặt phẳng có gờ, sao cho khi hút vào thì không trượt ngang dễ dàng.
Lực hút của nam châm mạnh nhất theo phương vuông góc với mặt tiếp xúc, tức là khi bạn kéo hai đầu dây thẳng ra xa nhau. Khi lực tác động theo phương ngang, trượt hai mặt lên nhau, nam châm giữ kém hơn nhiều. Đó là lý do một chiếc dây chuyền khoá nam châm đeo yên sau gáy thì chắc, nhưng khi bị quai túi quệt ngang qua gáy lại có thể bung.
Vì vậy, nhà làm khoá thường thêm hình dạng cơ học để chống trượt: đầu lồi cắm sâu vào đầu lõm, hoặc rãnh xoắn phải xoay mới tách. Một số khoá còn có thêm một lẫy gài hoặc một khoá càng cua phụ, gọi chung là khoá nam châm có chốt an toàn. Kiểu này vẫn dễ cài nhờ nam châm kéo hai đầu tìm nhau, còn phần giữ chắc là của lẫy cơ học.
Khoá nam châm hợp với ai, không hợp với ai
Không có câu trả lời chung cho mọi người. Bảng dưới gợi ý theo hoàn cảnh người đeo và món đồ.
| Hoàn cảnh | Nên dùng? | Ghi chú |
|---|---|---|
| Người lớn tuổi, khớp ngón tay đau, run tay | Rất nên | Nên chọn loại có chốt phụ nếu dây có giá trị |
| Người chỉ dùng được một tay | Rất nên | Cài được mà không cần tay kia giữ |
| Người đeo dây mảnh, mặt nhẹ, ít vận động | Nên | Lực kéo khi vướng nhỏ, nam châm đủ giữ |
| Dây có giá trị cao, mặt nặng | Cân nhắc | Dùng loại có lẫy cơ học kèm theo |
| Người hay bế con nhỏ, hay vận động mạnh | Không nên loại thường | Bị kéo, quệt nhiều, dễ bung giữa chừng |
| Người có máy tạo nhịp hoặc thiết bị cấy ghép | Hỏi bác sĩ trước | Nam châm có thể ảnh hưởng một số thiết bị |
| Trẻ nhỏ | Không nên | Nam châm nhỏ rời ra là nguy hiểm nếu nuốt phải |
Nếu bạn mua khoá nam châm cho cha mẹ, hãy chọn loại to vừa phải, màu kim loại khớp với dây, và có lẫy phụ đơn giản để đóng thêm khi ra ngoài. Ở nhà có thể chỉ dùng nam châm; khi ra đường thì gài thêm lẫy.
Thiết bị y tế, trẻ nhỏ và những lưu ý an toàn
Máy tạo nhịp tim và thiết bị cấy ghép. Nhiều thiết bị cấy trong người, như máy tạo nhịp hay máy khử rung cấy ghép, có thể phản ứng với từ trường mạnh. Hướng dẫn đi kèm thiết bị thường dặn để nam châm cách xa vị trí thiết bị một khoảng. Khoá nam châm đeo ngay vùng cổ và ngực, nên người có thiết bị cấy ghép hãy hỏi bác sĩ hoặc nhân viên y tế theo dõi thiết bị trước khi dùng.
Trẻ nhỏ nuốt nam châm. Một viên nam châm nhỏ rơi ra khỏi vỏ khoá, nếu trẻ nuốt phải, đặc biệt khi nuốt từ hai viên trở lên hoặc nuốt cùng vật kim loại, có thể gây tổn thương nghiêm trọng trong bụng. Nếu nghi trẻ đã nuốt nam châm, đưa trẻ đi cấp cứu ngay, không chờ triệu chứng, không tự gây nôn. Cất trang sức khoá nam châm ngoài tầm tay trẻ.
Chụp cộng hưởng từ. Trước khi chụp cộng hưởng từ, nhân viên y tế sẽ yêu cầu tháo mọi trang sức kim loại. Với khoá nam châm điều này càng quan trọng. Làm theo hướng dẫn của nhân viên y tế tại nơi chụp.
Đồng hồ cơ và thẻ từ. Đồng hồ cơ để sát nam châm mạnh lâu ngày có thể bị nhiễm từ, chạy nhanh hoặc chậm bất thường. Nếu bạn đeo lắc khoá nam châm cùng tay với đồng hồ cơ, nên để chúng cách nhau. Thẻ dùng dải băng từ cũng không nên cất sát khoá nam châm trong ví.
Vụn sắt và kẹp tóc. Nam châm hút kẹp tóc, ghim, mạt sắt. Món khoá nam châm cất chung hộp với kẹp tóc sắt sẽ hút chúng vào, có thể cọ trầy bề mặt kim loại quý.
Kiểm khoá nam châm trước khi mua
Cầm khoá lên và làm mấy thao tác sau ngay tại quầy, chưa tới một phút.
- Đưa hai đầu lại gần nhau từ khoảng cách vài phân. Khoá tốt sẽ tự kéo nhau vào và khớp đúng vị trí, không cần bạn căn chỉnh.
- Kéo thẳng hai đầu ra. Phải cảm thấy một lực giữ rõ ràng, không tách ra quá dễ.
- Giữ một đầu, đẩy đầu kia trượt ngang. Nếu chỉ hơi đẩy đã trượt bung, khoá thiếu hình dạng chống trượt.
- Xem viên nam châm có lộ ra ngoài không. Nam châm phải được bọc kín trong vỏ, không thấy mặt nam châm sẫm màu.
- Nếu có lẫy phụ, gài và mở lẫy vài lần, xem có dễ với chính người sẽ đeo không. Lẫy quá nhỏ thì mất hết lợi thế của khoá nam châm.
- Hỏi vỏ khoá làm bằng gì: cùng kim loại với dây, thép không gỉ hay hợp kim mạ. Với dây vàng, khoá nam châm thường có vỏ khác kim loại, bạn nên biết để tính khi bán lại.
Một mẹo nữa: nếu mua khoá nam châm để gắn vào dây vàng sẵn có, hãy nhờ tiệm gắn chứ không dùng loại khoá chuyển đổi kẹp tạm vào khoá cũ. Loại chuyển đổi tiện cho đồ thời trang, nhưng thêm hai điểm nối nữa vào sợi dây.
Khoá nam châm chuyển đổi: tiện nhưng nhiều điểm yếu
Trên thị trường có loại khoá nam châm chuyển đổi: một cặp nam châm nhỏ, mỗi đầu có khoen hoặc khoá phụ, móc thẳng vào khoá càng cua hay khoen đón có sẵn của dây. Bạn không cần sửa dây, chỉ móc vào là thành dây khoá nam châm. Với người lớn tuổi muốn tự đeo dây mà không muốn sửa, đây là giải pháp nhanh.
Điểm yếu là chuỗi giữ dây giờ dài thêm hai khoá và hai khoen. Mỗi chỗ là một điểm có thể hở. Khoá chuyển đổi rẻ thường có vỏ hợp kim mạ, mòn màu sớm, nhìn lệch với dây vàng. Dây cũng dài thêm một đoạn, mặt dây rơi thấp hơn.
Nếu bạn dùng loại này cho dây có giá trị, hãy kiểm khoá chuyển đổi mỗi lần đeo, và tốt nhất chỉ dùng tạm trong lúc chờ gắn khoá nam châm thật vào dây. Với đồ thời trang hoặc dây đeo ở nhà, khoá chuyển đổi là lựa chọn hợp lý.
Giữ khoá nam châm bền lâu
Không để hai đầu nam châm đập mạnh vào nhau. Nhiều người có thói quen thả cho hai đầu tự "bắn" vào nhau vì thấy vui tai, nhưng nam châm bên trong giòn, va chạm liên tục có thể làm nứt hoặc mẻ, lâu ngày lực giữ yếu đi hoặc viên nam châm vỡ lỏng trong vỏ. Đưa hai đầu lại gần rồi để chúng hút nhẹ là đủ.
Tránh ngâm nước lâu, nhất là nước biển, nước hồ bơi. Vỏ khoá kín không hoàn toàn, nước lọt vào lâu ngày làm nam châm bị ăn mòn, phồng hoặc vỡ vụn bên trong. Khi tắm hay bơi, nên tháo dây. Sau khi bị dính nước, lau khô và để khoá ở chỗ thoáng trước khi cất.
Khi cất, để dây khoá nam châm ở ngăn riêng, xa kẹp tóc, ghim và các món có chi tiết sắt. Nếu khoá có lẫy phụ, gài lẫy khi cất để dây không bị hút dính vào món khác trong hộp. Thỉnh thoảng thử kéo thẳng hai đầu: nếu thấy lực giữ yếu đi rõ so với lúc mới mua, đã đến lúc thay khoá.
Có nên chọn khoá nam châm cho dây chuyền vàng không
Câu trả lời phụ thuộc người đeo nhiều hơn là sợi dây. Với người còn khoẻ tay, sinh hoạt bình thường, khoá càng cua cỡ vừa vẫn là lựa chọn an toàn nhất cho dây vàng đeo hằng ngày, vì nó không tự tách. Với người lớn tuổi hoặc tay yếu, một sợi dây vàng nằm trong hộp vì không tự đeo được cũng là một mất mát, và khoá nam châm có chốt phụ là cách dung hoà hợp lý.
Một cách làm nhiều gia đình chọn: giữ khoá càng cua gốc của dây, gắn thêm khoá nam châm có lẫy. Khi người đeo tự đeo ở nhà thì dùng nam châm và lẫy; khi con cháu có mặt để cài giúp thì có thể cài khoá càng cua. Dù chọn cách nào, đừng quên các lưu ý với thiết bị cấy ghép và trẻ nhỏ ở trên.
Ví dụ giả định: một người mẹ ngoài bảy mươi có sợi dây vàng mảnh từ ngày cưới, mấy năm nay không đeo vì ngón tay không bấm nổi khoá tròn. Con gái nhờ tiệm gắn khoá nam châm có lẫy gạt to, cùng màu vàng. Bà tự đeo được mỗi sáng, chỉ cần nhớ gạt lẫy khi ra khỏi nhà. Điều quan trọng trong ví dụ này không phải chiếc khoá, mà là việc hỏi đúng người đeo cần gì trước khi chọn.
Câu hỏi thường gặp
Khoá nam châm có làm rơi dây chuyền không?
Có thể, nếu dây bị kéo lệch hoặc quệt ngang mạnh, vì nam châm giữ kém nhất theo phương trượt. Với dây có giá trị, nên chọn khoá nam châm có lẫy hoặc khoá phụ cơ học. Khoá nam châm thường hợp nhất với người ít vận động mạnh và dây mặt nhẹ.
Người có máy tạo nhịp tim đeo khoá nam châm được không?
Người có máy tạo nhịp hoặc thiết bị cấy ghép khác nên hỏi bác sĩ hoặc nhân viên y tế theo dõi thiết bị trước khi dùng, vì nhiều thiết bị có khuyến cáo để nam châm cách xa. Khoá nam châm đeo ở cổ nằm khá gần vùng ngực. Nếu chưa hỏi được, chọn kiểu khoá dễ cài khác như khoá càng cua cỡ lớn.
Nam châm trong khoá có yếu đi theo thời gian không?
Bản thân nam châm đất hiếm giữ từ tính rất lâu trong điều kiện bình thường. Thứ làm khoá yếu đi thường là nam châm bị nứt do va đập, bị ăn mòn do nước lọt vào, hoặc vỏ bị mòn khiến hai mặt không còn khớp sát. Thử kéo thẳng định kỳ để biết khoá còn tốt.
Khoá nam châm có gây dị ứng không?
Bản thân từ trường không gây dị ứng da theo hiểu biết phổ biến. Phản ứng da nếu có thường đến từ kim loại của vỏ khoá, ví dụ hợp kim có niken trong đồ mạ rẻ. Nếu thấy da vùng gáy đỏ, ngứa sau khi đeo, nên tháo ra và hỏi bác sĩ da liễu.
Trẻ con đeo vòng khoá nam châm có sao không?
Không nên cho trẻ nhỏ đeo. Nếu vỏ khoá hở hoặc vỡ, viên nam châm nhỏ có thể rơi ra và trẻ nuốt phải, đặc biệt nguy hiểm khi nuốt nhiều viên hoặc cùng vật kim loại. Nếu nghi trẻ đã nuốt nam châm, đưa đi cấp cứu ngay, không chờ có triệu chứng.
Có thể tự gắn khoá nam châm vào dây vàng không?
Với dây vàng, nên nhờ tiệm gắn để khoen nối được hàn kín và khoá hợp với bản dây. Tự móc khoá nam châm chuyển đổi vào khoá cũ thì làm được, nhưng thêm điểm nối, dây dài hơn và vỏ khoá thường khác màu. Cách này hợp để dùng tạm hoặc cho đồ thời trang.
