Đá tự nhiên hình thành trong tự nhiên; đá tổng hợp (synthetic, lab-grown, lab-created) được tạo trong phòng thí nghiệm nhưng có cùng thành phần hoá học và cấu trúc tinh thể với đá tự nhiên tương ứng; đá mô phỏng (simulant, imitation) chỉ trông giống một loại đá mà làm từ vật liệu khác; đá xử lý (treated) là đá tự nhiên đã được tác động để đổi màu hoặc độ trong. Bốn chữ này quyết định bạn đang mua thứ gì, và trên mô tả, chúng thường bị nói tránh hoặc gọi lẫn.
Bài này là bộ từ vựng để đọc mô tả cho đúng, không phải hướng dẫn giám định; muốn biết một viên đá cụ thể thuộc loại nào cần người có chuyên môn và thiết bị, phần đó thuộc các chuyên trang về đá ngọc. Ở đây bạn sẽ có bảng thuật ngữ, cách phân biệt tổng hợp với mô phỏng, các kiểu xử lý hay gặp, đá ghép, chuyện ngọc trai, và những cách gọi gây nhầm ở tiệm Việt Nam.
Bốn chữ nền tảng và vì sao chúng quan trọng
Hai viên đá trông giống hệt nhau trên một chiếc nhẫn có thể thuộc bốn nhóm khác nhau, và giá trị, độ bền, cách giữ gìn của chúng khác nhau rất xa. Một viên tự nhiên không xử lý, một viên tự nhiên đã nung, một viên tổng hợp cùng loại, và một viên thuỷ tinh mô phỏng có thể cùng màu xanh, cùng hình oval, cùng gắn trên vỏ vàng.
Không nhóm nào là "lừa đảo" tự thân. Đá tổng hợp là sản phẩm công nghệ hợp lệ; đá mô phỏng giúp nhiều người có món đẹp với chi phí thấp; xử lý đá là việc làm lâu đời và rất phổ biến. Vấn đề chỉ nảy sinh khi thông tin không được nói rõ, khiến người mua tưởng mình mua thứ khác.
Ở chiều ngược lại, cũng có những lời quảng cáo dùng chữ "tự nhiên" như một bảo đảm về giá trị. Một viên đá tự nhiên chất lượng thấp, nhiều nứt, màu nhạt có thể kém đẹp và kém bền hơn một viên tổng hợp trong vắt. Tự nhiên là thông tin về nguồn gốc, không phải lời cam kết về vẻ đẹp hay độ bền.
Vì vậy việc của người mua không phải là tránh nhóm nào, mà là biết chắc món mình mua thuộc nhóm nào, và được ghi rõ trên hoá đơn. Bộ từ vựng dưới đây giúp bạn hỏi đúng câu.
Bảng thuật ngữ về nguồn gốc và tác động lên đá
Bảng dưới gom các chữ tiếng Anh và tiếng Việt hay gặp trên mô tả, kèm nghĩa ngắn gọn.
| Thuật ngữ | Tiếng Anh | Nghĩa | Ví dụ hay gặp |
|---|---|---|---|
| Tự nhiên | Natural | Hình thành trong tự nhiên | Kim cương, ruby, sapphire khai thác từ mỏ |
| Tổng hợp | Synthetic, lab-grown, lab-created | Tạo trong phòng thí nghiệm, cùng thành phần và cấu trúc với đá tự nhiên | Kim cương nuôi, ruby tổng hợp |
| Mô phỏng | Simulant, imitation | Vật liệu khác, chỉ trông giống | Đá CZ, thuỷ tinh, nhựa mô phỏng kim cương hoặc đá màu |
| Xử lý | Treated, enhanced | Đá tự nhiên được tác động để đổi màu, độ trong | Nung nhiệt, nhuộm, lấp khe nứt |
| Ghép | Composite, doublet, triplet | Hai hoặc ba lớp vật liệu dán lại | Lớp đá mỏng dán trên nền khác |
| Tái tạo | Reconstituted | Mảnh vụn hoặc bột đá ép lại với chất kết dính | Một số loại đá đục màu |
| Nuôi cấy | Cultured | Dùng cho ngọc trai: con trai tạo ngọc khi được cấy nhân | Hầu hết ngọc trai trên thị trường |
Một viên đá có thể thuộc hai nhóm cùng lúc, ví dụ đá tự nhiên đã xử lý nhiệt, hoặc đá ghép gồm một lớp tự nhiên và một lớp tổng hợp. Đọc đủ các chữ đi kèm.
Tổng hợp khác mô phỏng thế nào
Đây là chỗ hay nhầm nhất. Đá tổng hợp là cùng một chất với đá tự nhiên: kim cương tổng hợp là carbon kết tinh y như kim cương mỏ, ruby tổng hợp là corundum y như ruby mỏ. Khác biệt nằm ở nguồn gốc, và chỉ có thể phân biệt bằng thiết bị và chuyên môn, vì các tính chất vật lý gần như giống hệt. Ruby và sapphire tổng hợp đã được sản xuất từ đầu thế kỷ hai mươi; kim cương tổng hợp làm trang sức phổ biến trong những năm gần đây.
Đá mô phỏng là vật liệu khác hẳn, chỉ trông giống. Đá CZ (cubic zirconia) là zirconium dioxide, được dùng rộng rãi để mô phỏng kim cương; thuỷ tinh, nhựa có thể mô phỏng gần như mọi loại đá màu. Moissanite là một khoáng vật riêng (silicon carbide), có thể bán đúng tên moissanite, nhưng khi được dùng thay cho kim cương thì đóng vai trò đá mô phỏng.
Hệ quả thực tế: đá tổng hợp có độ cứng và độ bền như đá tự nhiên cùng loại, đeo hằng ngày tốt như nhau. Đá mô phỏng có tính chất của vật liệu thật của nó: CZ khá cứng nhưng mềm hơn kim cương, lâu ngày mặt đá có thể trầy mờ; thuỷ tinh và nhựa mềm hơn nữa.
Các kiểu xử lý đá hay được nhắc
Nung nhiệt (heat treatment). Đá được nung ở nhiệt độ cao để cải thiện màu hoặc độ trong. Rất phổ biến với ruby, sapphire và nhiều đá màu khác; kết quả thường bền, ít cần chăm sóc đặc biệt.
Nhuộm (dyeing). Đưa chất màu vào đá, thường với đá xốp hoặc có nhiều khe nứt. Màu có thể phai hoặc loang khi gặp dung môi, xà phòng mạnh.
Lấp khe nứt (fracture filling). Dùng thuỷ tinh, nhựa, dầu để lấp khe nứt làm đá trông trong hơn. Chất lấp có thể bị ảnh hưởng bởi nhiệt khi sửa trang sức hoặc máy rửa siêu âm.
Tẩm dầu, sáp, nhựa. Quen thuộc với một số loại đá xanh lục và đá xốp; lớp tẩm có thể khô hoặc mất dần theo thời gian.
Phủ (coating). Phủ một lớp mỏng trên bề mặt để tạo màu hoặc hiệu ứng. Lớp phủ có thể trầy, bong khi va chạm.
Chiếu xạ (irradiation). Dùng bức xạ để đổi màu một số loại đá; đá được xử lý đúng quy trình được kiểm soát trước khi bán. Màu có thể ổn định hoặc nhạy với ánh sáng, nhiệt tuỳ loại.
Ý nghĩa với người đeo. Mỗi kiểu xử lý kéo theo cách giữ gìn riêng. Biết đá đã xử lý gì giúp bạn dặn thợ khi sửa, tránh hơ nóng, tránh máy rửa không phù hợp.
Đá ghép: doublet, triplet và vì sao cần biết
Đá ghép là viên đá gồm hai lớp (doublet) hoặc ba lớp (triplet) vật liệu dán vào nhau. Ví dụ hay gặp là một lớp mỏng đá quý ở trên, dán trên nền vật liệu rẻ hơn ở dưới, hoặc lớp đá mỏng kẹp giữa nền tối và nắp trong suốt để màu nổi hơn. Mục đích là tạo vẻ ngoài của một viên đá dày bằng lượng đá quý ít hơn, hoặc bảo vệ lớp đá mỏng dễ vỡ.
Đá ghép hợp lệ khi được ghi rõ. Nhưng vì có lớp keo, chúng kỵ nước lâu, kỵ nhiệt và dung môi: ngâm lâu trong nước, đeo đi tắm hơi, cho vào máy rửa siêu âm có thể làm keo hỏng, các lớp tách ra hoặc đổi màu. Khi đá đã gắn trong ổ kín, mắt thường khó thấy đường ghép, nên thông tin từ người bán là quan trọng nhất.
Nếu bạn sở hữu một món có đá ghép, hãy lau thay vì ngâm, tránh hoá chất, và báo cho thợ khi mang đi sửa để họ không hơ nóng gần đá.
Ngọc trai: tự nhiên, nuôi cấy và giả
Tự nhiên. Hình thành khi con trai, con hàu tự tạo lớp xà cừ quanh một vật lạ, không có tác động của con người. Rất hiếm trên thị trường trang sức hiện nay.
Nuôi cấy (cultured). Người nuôi cấy nhân hoặc mảnh mô vào con trai, rồi con trai tạo xà cừ quanh đó. Hầu hết ngọc trai thật trên thị trường là ngọc nuôi cấy; đây vẫn là ngọc trai do sinh vật tạo ra.
Giả (imitation). Hạt thuỷ tinh, nhựa hoặc vỏ sò mài, phủ lớp tạo ánh ngọc. Nhẹ hoặc nặng tuỳ lõi, lớp phủ có thể bong theo thời gian.
Chữ "ngọc trai nhân tạo" ở Việt Nam. Cụm này bị dùng cho cả ngọc nuôi cấy lẫn ngọc giả, vốn là hai thứ rất khác. Khi gặp, hỏi lại: con trai tạo ra hay hạt thuỷ tinh, nhựa phủ màu. Phần phân loại, đánh giá ngọc trai chi tiết thuộc chuyên trang trang sức khác.
Những cách gọi gây nhầm ở tiệm và câu nên hỏi
Ngoài các chữ chuẩn ở trên, ở thị trường trong nước còn nhiều cách gọi khiến người mua hiểu sai. Trình tự dưới đây giúp bạn làm rõ:
- Nghe "đá nhân tạo": hỏi lại là đá tổng hợp cùng chất với đá thật, hay đá mô phỏng như CZ, thuỷ tinh.
- Nghe "kim cương Nga" hay các tên gọi theo địa danh: đây thường là cách gọi thương mại cho đá CZ, không phải kim cương; hỏi tên vật liệu chính xác.
- Nghe "đá thiên nhiên 100%": hỏi đá có qua xử lý không, xử lý kiểu gì.
- Nghe "đá ép": hỏi là đá tái tạo từ bột, đá ghép nhiều lớp, hay cách gọi khác.
- Đề nghị ghi trên hoá đơn: loại đá, tự nhiên hay tổng hợp hay mô phỏng, có xử lý không, có giấy kiểm định không.
- Với món giá trị cao, nhờ một đơn vị kiểm định độc lập xem trước hoặc sau khi mua; đây là việc của chuyên môn, không tự đoán bằng mắt.
Người bán cẩn thận sẽ dùng đúng chữ và ghi lên giấy. Người bán né tránh câu hỏi về nguồn gốc đá là tín hiệu bạn nên dừng lại.
Câu hỏi thường gặp
Kim cương nuôi trong phòng thí nghiệm có phải kim cương thật không?
Về thành phần và cấu trúc, đó là kim cương: carbon kết tinh như kim cương mỏ, cùng độ cứng. Khác biệt là nguồn gốc. Vì vậy mô tả đúng sẽ ghi rõ là kim cương tổng hợp hoặc lab-grown, để người mua biết mình đang mua loại nào.
Đá CZ là đá tổng hợp hay đá mô phỏng?
CZ là vật liệu được tạo trong phòng thí nghiệm, nhưng không có dạng tự nhiên tương ứng dùng làm đá quý, và khi đứng thay kim cương thì nó là đá mô phỏng kim cương. Gọi CZ là "kim cương tổng hợp" là sai.
Đá đã xử lý có kém giá trị không?
Thường có giá trị thấp hơn đá cùng loại, cùng vẻ ngoài mà không xử lý, vì đá tự nhiên đẹp sẵn hiếm hơn. Mức chênh tuỳ kiểu xử lý: nung nhiệt phổ biến và bền, còn nhuộm, lấp khe nứt ảnh hưởng nhiều hơn. Điều quan trọng là được thông báo rõ.
Làm sao biết đá trên nhẫn là tự nhiên hay tổng hợp?
Bằng mắt thường gần như không biết được. Cần người có chuyên môn và thiết bị kiểm định. Với món giá trị, hỏi giấy kiểm định đi kèm và đối chiếu với viên đá; với món nhỏ, dựa vào thông tin người bán ghi trên hoá đơn.
Ngọc trai nuôi cấy có phải ngọc trai thật không?
Có. Ngọc nuôi cấy do con trai tạo ra, chỉ khác ngọc tự nhiên ở chỗ con người cấy nhân hoặc mô để khởi đầu. Hầu hết ngọc trai thật đang bán là ngọc nuôi cấy. Ngọc trai giả mới là loại làm từ thuỷ tinh, nhựa phủ màu.
Đá ghép có đeo đi tắm được không?
Không nên. Đá ghép có lớp keo giữa các lớp, ngâm nước lâu, nước nóng, xà phòng và hơi nước có thể làm keo yếu đi, các lớp tách hoặc đổi màu. Lau bằng khăn ẩm rồi lau khô là cách vệ sinh an toàn.
