Khoen nối là những vòng kim loại nhỏ nối khoá vào dây, nối mặt vào móc, nối các phần của một món trang sức với nhau; khoen hở là vòng có một khe cắt, chỉ khép lại bằng kìm, còn khoen hàn là vòng đã được hàn liền khe nên không thể tự mở. Trên một sợi dây chuyền, khoen thường là chỗ mảnh nhất và ít được để ý nhất.
Rất nhiều người kể "dây bị bung khoá rồi rơi mất", nhưng khi tìm lại được, khoá vẫn đóng nguyên, chỉ có một khoen nối há miệng. Bài này giải thích các loại khoen, vì sao khoen hở giãn ra, cách nhận biết khoen nào trên dây của bạn chưa hàn, cách khép khoen đúng nếu bạn tự làm với đồ thời trang, và khi nào nên nhờ thợ hàn kín.
Các loại khoen hay gặp trên trang sức
Khoen tròn hở. Một vòng tròn uốn từ sợi kim loại, có một khe cắt. Dễ mở để gắn, dễ khép lại, nên dùng nhiều nhất. Cũng vì dễ mở nên nó là chỗ hay tuột nhất nếu không khép kín hoặc không được hàn.
Khoen tròn hàn kín. Cùng hình dáng nhưng khe đã được hàn liền. Không mở được nếu không cắt. Chắc hơn hẳn, hay dùng ở khoen đón của dây vàng và ở chỗ nối khoá trên dây có giá trị.
Khoen bầu dục. Vòng hình bầu dục, khe thường đặt lệch sang một bên đường cong. Khi dây kéo, lực dồn vào hai đầu bầu dục chứ không vào khe, nên ít bị kéo há hơn khoen tròn cùng cỡ.
Khoen xoắn hai vòng. Giống chiếc móc chìa khoá thu nhỏ: sợi kim loại cuộn hai vòng chồng lên nhau. Muốn gắn phải lách đầu sợi vào giữa hai vòng rồi xoay. Rất khó tự tuột, nên hay dùng để treo charm, nhưng hơi cộm và khó thao tác.
Tấm đuôi và khoen đón. Ở đầu dây đối diện khoá có một khoen to hơn hoặc một tấm dẹt có lỗ để khoá móc vào. Tấm đuôi thường là chỗ khắc dấu tuổi vàng và ký hiệu nhà làm.
Khoen chia, khoen nối mặt. Khoen nhỏ nằm giữa móc treo mặt dây và mặt, hoặc giữa các mắt trên lắc charm. Chúng chịu lực lắc liên tục mỗi khi bạn cử động.
Vì sao khoen hở lại giãn ra
Một khoen hở được khép kín chỉ nhờ chính độ cứng của sợi kim loại. Mỗi lần sợi dây bị kéo căng, ví dụ vướng vào cổ áo, bị kéo khi bạn cởi áo chui đầu, hoặc mặt dây nặng lắc qua lại khi đi, hai đầu khe bị đẩy xa nhau một chút. Lực nhỏ nhưng lặp đi lặp lại hàng nghìn lần, và kim loại quý tuổi cao vốn mềm, nên khe từ từ hé ra.
Khe hé tới một mức nhất định thì mắt xích hoặc khoá kề bên có thể lách qua. Chuyện thường xảy ra vào lúc bạn không để ý: đang ngủ, đang bế con, đang thay áo. Khi phát hiện, dây đã mất một nửa hoặc mặt dây đã rơi.
Ba yếu tố làm khoen giãn nhanh hơn: sợi khoen quá mảnh so với dây và mặt, khoen khép không khít ngay từ đầu, và khoen được mở đóng sai cách khiến sợi kim loại bị uốn méo, mỏi. Ngược lại, khoen làm từ sợi dày vừa phải, khép khít, hoặc đã hàn kín thì gần như không bao giờ là chỗ gây rơi dây.
Cách nhận ra khoen hở trên dây của bạn
Bạn có thể kiểm toàn bộ khoen trên một sợi dây trong vài phút, dưới ánh sáng tốt. Kính lúp nhỏ giúp rõ hơn nhưng không bắt buộc.
- Trải dây ra trên khăn sáng màu, tìm mọi vòng nhỏ không thuộc nhịp mắt xích: ở hai đầu khoá, ở chỗ nối khoá vào dây, ở móc treo mặt, ở charm.
- Xoay từng khoen dưới ánh đèn. Khoen hở có một đường kẻ mảnh cắt ngang sợi kim loại; khoen hàn kín thì liền mạch, có khi hơi đổi màu hoặc dày hơn chút ở chỗ hàn.
- Nhìn xem hai đầu khe có khít nhau không. Khe nhìn thấy được, dù rất nhỏ, là đã bắt đầu hé.
- Nhìn hai đầu khe có lệch nhau không. Hai đầu lệch theo chiều dọc, đầu cao đầu thấp, là dấu hiệu khoen đã bị bẻ sai cách.
- Ghi lại khoen nào là khoen hở ở vị trí chịu lực: chỗ nối khoá, khoen đón, chỗ treo mặt nặng. Đây là các khoen nên nhờ thợ hàn kín.
Với dây vàng mua ở tiệm uy tín, khoen nối khoá và khoen đón thường đã hàn. Khoen hở hay gặp nhất ở chỗ treo mặt, ở dây được gắn thêm mặt sau khi mua, ở dây đã từng sửa và ở đồ thời trang.
Khép khoen đúng và sai
Nếu bạn tự gắn charm vào đồ thời trang hoặc lắp lại một khoen của món rẻ tiền, cách mở và khép khoen quyết định nó có giữ được không. Với đồ vàng, bạch kim, nên nhờ thợ.
| Thao tác | Đúng | Sai |
|---|---|---|
| Mở khoen | Dùng hai kìm mũi dẹt kẹp hai bên khe, đẩy một bên ra trước, một bên về sau, như mở cánh cửa | Kéo hai đầu khe ra xa nhau theo hình chữ C |
| Hình dạng sau khi mở | Khoen vẫn tròn, chỉ lệch hai đầu theo chiều trước – sau | Khoen thành hình móng ngựa, méo |
| Khép khoen | Đẩy hai đầu về lại thẳng hàng, ép nhẹ cho khít, nghe hai đầu chạm "cạch" nhẹ | Bóp khoen méo thành bầu dục cho hai đầu chạm nhau |
| Kiểm sau khi khép | Không thấy khe, không lệch, xoay khoen trơn | Còn khe, hai đầu lệch cao thấp |
| Số lần mở đóng | Càng ít càng tốt, mở đúng một lần | Mở đóng nhiều lần cho tới khi vừa ý |
Kéo khoen theo kiểu chữ C làm sợi kim loại bị uốn tại hai điểm, khoen không bao giờ về lại tròn khít được, và khe luôn có xu hướng há. Đây là lỗi phổ biến nhất khi tự sửa đồ trang sức ở nhà.
Dụng cụ cần cho việc này chỉ là hai chiếc kìm mũi dẹt nhỏ, mũi trơn không có răng để không cắn trầy kim loại.
Khi nào nên nhờ thợ hàn kín khoen
Nên hàn kín những khoen nằm ở vị trí chịu lực: khoen nối khoá vào dây, khoen đón ở đầu dây đối diện, khoen treo mặt dây nặng, khoen nối các đoạn của lắc tay. Dây vàng, bạch kim có giá trị mà các khoen này còn hở thì hàn kín là việc đáng làm, công không nhiều so với rủi ro mất dây.
Với khoen treo mặt dây, có một cân nhắc: nếu bạn muốn thay đổi mặt thường xuyên, khoen hàn kín sẽ không cho tháo mặt ra. Trường hợp này có thể dùng khoen bầu dục sợi dày khép khít, hoặc dùng móc treo kiểu bấm mở được, thay vì hàn. Còn với mặt bạn đeo cố định nhiều năm, hàn kín là chắc nhất.
Hàn khoen trên dây vàng hiện nay nhiều tiệm dùng máy hàn laser, nhiệt tập trung ở một điểm rất nhỏ, ít ảnh hưởng tới các chi tiết xung quanh. Một số tiệm vẫn hàn bằng đèn khò với que hàn hợp kim. Khi nhận lại, nhìn chỗ hàn: liền, không có lỗ rỗ, không có cục hàn thừa lồi ra. Trên dây có mặt đá, hỏi thợ có cần tháo mặt ra trước khi hàn khoen gần đó không, vì một số loại đá không chịu nhiệt.
Khoen trên đồ thời trang và charm
Đồ thời trang hầu như chỉ dùng khoen hở, sợi mảnh, bằng hợp kim mạ. Khoen giãn nhanh, lớp mạ ở chỗ khe mòn trước, và khi khoen há thì charm, mặt hoặc nửa sợi dây rơi theo. Nếu bạn yêu thích một món đồ thời trang, cách rẻ nhất để giữ nó lâu là thay các khoen chịu lực bằng khoen thép không gỉ sợi dày hơn, hoặc khoen xoắn hai vòng cho charm.
Với lắc charm, mỗi charm treo qua một khoen nhỏ, và các charm va vào nhau liên tục khi tay cử động. Đây là môi trường khoen mòn nhanh nhất. Kiểm khoen charm mỗi tháng một lần, nhất là charm có ý nghĩa kỷ niệm. Những charm bạn không muốn mất nên treo bằng khoen hàn kín hoặc khoen xoắn hai vòng.
Một thói quen tốt cho mọi món có khoen: mỗi lần tháo ra cất, vuốt nhẹ cả sợi dây qua hai ngón tay. Ngón tay sẽ cảm nhận được khoen nào hé, mắt xích nào có cạnh sắc, trước khi chúng gây chuyện.
Chọn cỡ khoen cho đúng món
Sợi khoen không mảnh hơn dây quá nhiều. Nguyên tắc dễ nhớ: sợi kim loại làm khoen nên có độ dày gần bằng sợi làm mắt xích của dây. Khoen mảnh hơn hẳn dây là điểm yếu được cài sẵn; khoen dày hơn hẳn dây thì nhìn thô và có khi không lọt qua mắt xích.
Lỗ khoen đủ rộng để xoay. Khoen nối khoá phải đủ rộng để khoá và mắt xích cuối xoay tự do. Khoen quá chật làm khoá bị ghì một góc, khi dây xoắn, lực dồn vào khe khoen và bẻ nó ra.
Mặt nặng cần khoen dày hơn. Mặt dây khá nặng treo trên dây mảnh vẫn ổn nếu khoen treo đủ dày; ngược lại khoen mảnh dưới một mặt nặng sẽ bị kéo há sau vài tháng, dù dây vẫn còn tốt.
Khoen cùng kim loại với dây. Khoen thép, khoen đồng mạ gắn vào dây vàng không chỉ lệch màu mà còn mòn không đều với mắt xích kề bên. Khi sửa, nhắc thợ dùng đúng kim loại và tuổi của dây.
Lắc tay cần khoen chắc hơn dây cổ. Lắc tay va chạm với mặt bàn, bàn phím, quai túi nhiều hơn dây cổ, và hay bị kéo khi tay áo cọ qua. Các khoen trên lắc, nhất là chỗ nối khoá và dây chặn an toàn, nên được hàn kín.
Câu hỏi thường gặp
Khoen nối và mắt xích có khác nhau không?
Khác. Mắt xích là các vòng lặp lại theo nhịp tạo nên thân dây, đã được làm sẵn bằng máy hoặc bằng tay và thường liên kết chặt với nhau. Khoen nối là vòng lẻ dùng để gắn các bộ phận khác vào dây như khoá, khoen đón, móc mặt, charm. Khoen nối mới là chỗ hay được mở đóng và hay hở nhất.
Làm sao biết khoen trên dây vàng đã được hàn chưa?
Nhìn kỹ dưới ánh sáng tốt, xoay khoen một vòng. Khoen chưa hàn có một đường cắt mảnh chạy ngang sợi kim loại. Khoen đã hàn thì liền mạch, đôi khi chỗ hàn hơi khác màu hoặc dày hơn chút. Không chắc thì hỏi tiệm, thợ nhìn là biết ngay.
Hàn khoen có làm thay đổi trọng lượng dây vàng không?
Có thể thêm hoặc bớt một chút rất nhỏ, tuỳ thợ dùng que hàn hay máy hàn laser và có thay khoen mới không. Mức chênh thường không đáng kể so với cả sợi dây. Nếu muốn rõ ràng, nhờ tiệm cân trước và sau khi làm, ghi vào biên nhận.
Khoen đã hé thì tự bóp lại bằng tay được không?
Với đồ thời trang, có thể dùng kìm mũi dẹt đẩy hai đầu về thẳng hàng, không bóp méo khoen. Với đồ vàng và bạch kim, nên nhờ thợ, vì khoen đã hé là đã mỏi, bóp lại chỉ giữ được một thời gian; thợ sẽ khép lại và hàn kín cho chắc.
Vì sao mặt dây chuyền hay rơi mà dây vẫn còn?
Thường là do khoen nối giữa mặt và móc treo, hoặc chính móc treo, đã hé ra. Mặt dây lắc qua lại mỗi khi bạn đi, cúi, làm khoen chịu lực liên tục. Kiểm khoen treo mặt định kỳ, và với mặt bạn đeo cố định thì nên hàn kín khoen này.
Khoen xoắn hai vòng có chắc hơn khoen tròn không?
Về khả năng tự tuột thì có, vì hai vòng chồng lên nhau, không có khe hở thẳng. Đổi lại, khoen xoắn hơi cộm, khó thao tác và kém thanh mảnh, nên hay dùng cho charm, móc khoá hơn là chỗ nối khoá trên dây chuyền mảnh. Với dây vàng, khoen tròn hàn kín vẫn là lựa chọn gọn và chắc nhất.
